Nashr etikasi va nohalol amaliyotga qarshi siyosat

“Texnosfera xavfsizligi” jurnalida ilmiy materiallarni tayyorlash, baholash va nashr etishga oid umumiy axloqiy talablar, ishtirokchilarning majburiyatlari hamda ehtimoliy qoidabuzarliklarga munosabat bildirish tamoyillari.

Mundarija

1. Maqsad va qo‘llanish sohasi
2. Asosiy tamoyillar
3. Ishtirokchilarning majburiyatlari
4. Manfaatlar to‘qnashuvida mustaqillik
5. Yo‘l qo‘yilmaydigan amaliyotlar
6. Maxfiylik va raqamli vositalar
7. Ehtimoliy qoidabuzarliklar haqida xabar berish
8. Adolatli ko‘rib chiqish va ilmiy yozuvni himoya qilish
9. Bog‘liq siyosatlar va ularni qo‘llash

01. Maqsad va qo‘llanish sohasi

Ushbu siyosat “Texnosfera xavfsizligi” ilmiy jurnalining (E-ISSN 2181-3981) axloqiy asoslarini belgilaydi. U mualliflar, muharrirlar, tahrir hay’ati a’zolari, taqrizchilar va nashriyot xodimlariga, shuningdek kelib tushgan qo‘lyozmalar, ularga ilova qilingan materiallar va nashr etilgan ishlarga, jumladan tashkil etilgan taqdirda maxsus sonlar materiallariga tatbiq etiladi.

Jurnal ta’sischisi — “Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti, nashriyotchisi — “I-EDU GROUP” MChJ. Ular jurnal faoliyati uchun tashkiliy va texnik sharoitlarni ta’minlaydi, alohida qo‘lyozmalar bo‘yicha ilmiy baholash va qarorlarning mustaqilligini saqlaydi.

Siyosat sanoat va ishlab chiqarish xavfsizligi, mehnatni muhofaza qilish, yong‘in va ekologik xavfsizlik, favqulodda vaziyatlarning oldini olish, texnik tizimlar xavfsizligi va texnogen xavflarni baholash sohalaridagi tadqiqotlarga tatbiq etiladi. Axloqiy masalalarni hal qilishda tahririyat Committee on Publication Ethics (COPE) tavsiyalaridan, jumladan Core Practices, shuningdek COPE, DOAJ, OASPA va WAME shaffoflik tamoyillaridan foydalanadi. Bu jurnalning mazkur tashkilotlarga a’zoligini anglatmaydi.

02. Asosiy tamoyillar

• Ilmiy halollik. Usullar, kuzatuvlar, xavfli ishlab chiqarish omillarini o‘lchash natijalari, hisob-kitoblar va xulosalar ishonchli tarzda, tadqiqot cheklovlari va boshqa shaxslarning hissasi tan olingan holda taqdim etilishi kerak.
• Xolis baholash. Tahririy qaror ilmiy asoslanganlik, ahamiyat, jurnal yo‘nalishiga muvofiqlik va axloqiy maqbullikka asoslanadi. Muallifning fuqaroligi, jinsi, kelib chiqishi, e’tiqodi, lavozimi yoki ta’sischi va nashriyotchiga aloqadorligi imtiyoz bermaydi va kamsitish uchun asos bo‘lmaydi. Salbiy yoki statistik jihatdan ahamiyatsiz natijalar o‘z-o‘zidan rad etish sababi emas.
• Javobgarlik va shaffoflik. Ishtirokchilar muhim manfaatlar va qo‘llab-quvvatlash manbalarini oshkor qiladi, asoslangan savollarga javob beradi hamda ilmiy nashr yozuvlarini tuzatishga ko‘maklashadi.
• Maxfiylik va hurmat. Nashr etilmagan materiallar noqonuniy foydalanishdan himoyalanadi; muloqot tahdid, kamsitish va bosimsiz, professional tarzda olib boriladi.
• Qabul qilinish kafolatining yo‘qligi. To‘lov, to‘lovdan ozod etish, moliyaviy yordam, sonni nashr etish rejasi yoki ma’muriy topshiriq ilmiy baholash o‘rnini bosa olmaydi va axloqiy talablarni pasaytirishga asos bo‘lmaydi.

Inklyuziv va hurmatga asoslangan ilmiy til. Mualliflar aniq va hurmatli ilmiy tildan foydalanishi, stereotiplar, kamsituvchi va inson qadr-qimmatini tahqirlovchi ifodalardan qochishi kerak. Shaxsiy va guruh xususiyatlari faqat tadqiqot uchun ilmiy ahamiyatga ega bo‘lganda ko‘rsatiladi. Bu talab asoslangan ilmiy tanqid yoki natijalarni xolis taqdim etishni cheklamaydi.

03. Ishtirokchilarning majburiyatlari

Mualliflar

Mualliflar taqdim etilgan ishning ishonchliligi, manbalardan to‘g‘ri foydalanish hamda ma’lumotlar, tasvirlar, muhandislik sxemalari, dasturiy kod va boshqa materiallardan qonuniy foydalanish uchun javobgardir. Barcha hammualliflar qo‘lyozma topshirilganidan xabardor bo‘lishi, yakuniy versiyani va o‘z javobgarligini tasdiqlashi kerak. Ishtirokchilarning hissasi haqqoniy ko‘rsatiladi; qo‘lyozma tayyorlash xizmatlari haqiqiy mualliflarni yashirish yoki mualliflikni sotishga asos bo‘lmaydi.

Topshirishda tegishli oldingi ishlar, moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlar, moliyalashtirish, boshqa muhim yordam hamda yordam ko‘rsatgan tashkilotlarning roli oshkor qilinadi. Moliyalashtirish yoki manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lmasa, bu ham ko‘rsatiladi. Mualliflar ma’lumotlardan foydalanish imkoniyati haqida axborot beradi va asoslangan so‘rov bo‘yicha natijalarni tekshirishga ko‘maklashadi, bunda xavfli ishlab chiqarish obyektlariga oid ma’lumotlarni himoya qilish kabi qonuniy va axloqiy cheklovlarga rioya etiladi.

Tadqiqot xususiyati axloqiy ma’qullash, ruxsatnomalar yoki xabardor qilingan rozilikni talab qilsa, mualliflar ularni olishi va qo‘lyozmada ko‘rsatishi shart; axloqiy ekspertizadan ozod etish asoslangan va tasdiqlangan bo‘lishi kerak. Muhim xato aniqlanganda mualliflar tahririyatga zudlik bilan xabar beradi va nashrdan keyin ham tekshiruvda hamkorlik qiladi.

Muharrirlar va tahrir hay’ati

Muharrirlar qo‘lyozmalarni mazmunan baholash, kamida ikki malakali mustaqil taqrizchi ishtirokidagi ikki tomonlama anonim taqrizlash, manfaatlar to‘qnashuvini boshqarish va asoslantirilgan qarorlarni ta’minlaydi. Ular nashr etilmagan ma’lumotlardan shaxsiy manfaat uchun foydalanmaydi, asossiz iqtiboslarni talab qilmaydi va xatolar haqidagi asoslangan murojaatlarni e’tiborsiz qoldirmaydi. Qaror uchun taqrizchi, ma’muriy xodim yoki avtomatlashtirilgan tizim emas, vakolatli muharrir javobgardir. Taklif etilgan muharrirlar ishlaganda ham jurnal tahririyatining nazorati saqlanadi.

Taqrizchilar

Taqrizchilar topshiriqlarni o‘z vakolati doirasida qabul qiladi, baholashga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan manfaatlarni oldindan oshkor qiladi va kelishilgan muddatlarga rioya etadi yoki kechikish haqida xabar beradi. Mulohazalar asoslangan va odobli bo‘lishi kerak. Ehtimoliy qoidabuzarlik haqida muharrirga xabar beriladi; mualliflarni mustaqil ravishda ommaviy ayblash yoki taqrizlashdan o‘z nashrlarini targ‘ib qilish uchun foydalanish mumkin emas. Topshiriqni boshqa shaxsga berish muharrirning oldindan ruxsati va maxfiylikka rioya qilishni talab qiladi.

Ta’sischi va nashriyotchi

“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti va “I-EDU GROUP” MChJ tahririyat faoliyati, axloqiy tartiblarni qo‘llab-quvvatlash va nizoli holatlarni mustaqil ko‘rib chiqish imkoniyatini ta’minlaydi. Moliyaviy va ma’muriy yordam maqolalarni qabul qilish qarorlaridan ajratiladi. Muharrirlar va xodimlar haqining qabul qilingan maqolalar soniga bog‘liq bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Ta’sischi va nashriyotchi muayyan ishni nashr etishni talab qilmaydi hamda obro‘ yoki moliyaviy manfaat uchun asoslangan tuzatishlarga to‘sqinlik qilmaydi.

04. Manfaatlar to‘qnashuvida mustaqillik

Mualliflar ishga tegishli manfaatlarni topshirish vaqtida, muharrirlar va taqrizchilar esa ko‘rib chiqish boshlanishidan oldin oshkor qiladi. Muhim manfaat keyin aniqlansa, kechiktirmasdan xabar beriladi. Oshkor qilingan manfaatning mavjudligi o‘z-o‘zidan qoidabuzarlikni isbotlamaydi; uning xususiyati, ta’siri va zarur boshqaruv choralari baholanadi.

Maqola muallifi bo‘lgan yoki jiddiy manfaatlar to‘qnashuviga ega muharrir ushbu ishni ko‘rib chiqishdan chetlashtiriladi. U taqrizchilarni tanlamaydi, muhokama va qarorda qatnashmaydi hamda maxfiy ko‘rib chiqish materiallariga xizmat doirasida kira olmaydi. Muallif sifatida u odatdagi muallifga beriladigan ma’lumotlarnigina oladi.

Ko‘rib chiqish tegishli manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan malakali muharrirga topshiriladi. Bosh muharrir o‘rinbosari lavozimining o‘zi mustaqillikni tasdiqlamaydi. Xizmat bo‘ysunuvi, hamkorlik yoki ta’sischi va nashriyotchi manfaatlari ta’siri xavfi bo‘lsa, boshqa tashkilotdan muharrir jalb qilinadi. Mustaqil ko‘rib chiqish tamoyili bosh muharrir, hay’at a’zolari yoki nashriyotchi faoliyati haqidagi murojaatlarga ham tatbiq etiladi; manfaatdor shaxs o‘z harakati ustidan shikoyatni ko‘rib chiqmaydi.

05. Yo‘l qo‘yilmaydigan amaliyotlar

Jurnal mualliflik, materiallarning kelib chiqishi, ilmiy ishonchlilik yoki mustaqil baholashni buzuvchi harakatlarga yo‘l qo‘ymaydi. Bunday harakatlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:

• Ma’lumotlarni to‘qib chiqarish va soxtalashtirish: mavjud bo‘lmagan kuzatuvlar, xavfli ishlab chiqarish omillari o‘lchovlari, sinov natijalari yoki manbalar; ma’lumotlarni almashtirish; natijalarni asossiz chiqarib tashlash; tadqiqot haqida noto‘g‘ri tasavvur beruvchi tasvirlar, grafiklar, xavf xaritalari yoki hisob-kitoblarni o‘zgartirish.
• Plagiat va yashirin qayta foydalanish: boshqa shaxsning matni, g‘oyasi, ma’lumotlari, muhandislik yechimlari, tarjimalari yoki kodini o‘zlashtirish; o‘zining ilgari nashr etilgan ishining muhim qismini oshkor qilmasdan va havola bermasdan yangi deb taqdim etish.
• Takroriy nashr: ayni yoki sezilarli o‘xshash qo‘lyozmalarni bir vaqtda bir nechta jurnalda ko‘rib chiqishga topshirish; tarjimada ham yashirin qayta nashr qilish; yangilik haqida chalg‘ituvchi bayonot bilan natijalarni sun’iy bo‘lish.
• Mualliflik va shaxsni soxtalashtirish: mualliflar ro‘yxatidagi o‘rinlarni sotish yoki sotib olish, soxta yoki yashirin mualliflik, qalbaki affiliasiya, rozilik va hujjatlar; ilmiy ishlarni soxtalashtirish xizmatlaridan foydalanish.
• Baholash va iqtiboslarni manipulyatsiya qilish: soxta taqrizchilar va taqrizlar, mustaqil baholashni chetlab o‘tish bo‘yicha kelishilgan harakatlar, tahririyatga bosim va ko‘rsatkichlarni oshirish uchun mavzuga aloqasiz havolalarni talab qilish.
• Muhim holatlarni yashirish: manfaatlar, moliyalashtirish, majburiy ruxsatnomalar yoki jurnal siyosati talab qilgan hollarda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanishni qasddan oshkor qilmaslik; tadqiqot ishtirokchilari huquqlari, maxfiylik va asoslangan xavfsizlik talablarini buzish.

Oshkor qilingan preprint, dissertatsiya yoki konferensiya tezisining mavjudligi o‘z-o‘zidan ilmiy nohalollikni anglatmaydi. Mualliflar bunday materiallar va o‘xshashliklar haqida xabar berishi kerak; topshirishning maqbulligi originallik va materiallarni joylashtirish qoidalari asosida baholanadi. Halol xato, asoslangan ilmiy kelishmovchilik yoki gipotezaning tasdiqlanmasligi avtomatik qoidabuzarlik hisoblanmaydi, ammo muhim xato tuzatish yoki maqolani qaytarib olishni talab qilishi mumkin.

06. Maxfiylik va raqamli vositalar

Qo‘lyozmalar, taqrizlar, shaxsga doir ma’lumotlar va yozishmalarga kirish faqat tahririy ish yoki axloqiy masalani tegishli tartibda ko‘rib chiqish uchun zarur bo‘lgan shaxslarga beriladi. Materiallar begonalarga oshkor qilinmaydi va shaxsiy, akademik yoki tijorat manfaatlari uchun ishlatilmaydi. Xavfli ishlab chiqarish obyektlari va muhim infratuzilmaning zaif tomonlariga oid ma’lumotlar alohida himoya qilinadi.

Muharrirlar va taqrizchilarga maxfiy qo‘lyozmalar, ularning qismlari, taqrizlar va nashr etilmagan ma’lumotlarni tashqi generativ AI xizmatlariga, jumladan xususiy deb e’lon qilingan xizmatlarga yuklash taqiqlanadi. Muharrir bilan kelishish bu taqiqni bekor qilmaydi. AI vositasi muallif, taqrizchi yoki tahririy javobgarlik subyekti bo‘la olmaydi. Matn o‘xshashligi ko‘rsatkichi yoki AI detektori natijasi o‘z-o‘zidan qoidabuzarlik isboti emas; inson tomonidan mazmunli tekshiruv talab etiladi.

07. Ehtimoliy qoidabuzarliklar haqida xabar berish

Mualliflar, taqrizchilar, o‘quvchilar va tashkilot vakillari nashrdan oldin yoki keyin ehtimoliy qoidabuzarlik haqida xabar berishi mumkin. Murojaatda ish nomi, DOI, havola yoki qo‘lyozma raqami, aniq shubha va mavjud tasdiqlovchi materiallar ko‘rsatiladi. Qoidabuzarlikni oldindan isbotlash talab qilinmaydi; murojaat asoslanganligini tekshirish imkonini beruvchi ma’lumotlar yetarli.

Mazmunli anonim murojaatlar mohiyati bo‘yicha ko‘rib chiqiladi; aloqa ma’lumotlarining yo‘qligi holatlarni aniqlashtirish va javob qaytarish imkoniyatini cheklashi mumkin. Vijdonan murojaat qilish ta’qib, bosim yoki murojaatchiga nisbatan noxolis tahririy qarorga olib kelmasligi kerak.

Murojaatchining shaxsi va tekshiruv haqidagi ma’lumotlar adolatli ko‘rib chiqish va qonuniy oshkor qilish majburiyatlariga mos darajada himoyalanadi. Oshkor qilish zarur va asoslangan hollarda mutlaq anonimlik kafolatlanmaydi. Bosh muharrir yoki nashriyotchi faoliyatiga oid murojaatlar bo‘yicha mustaqil ko‘rib chiqishni so‘rab ta’sischining rasmiy aloqa kanallaridan foydalanish mumkin.

08. Adolatli ko‘rib chiqish va ilmiy yozuvni himoya qilish

Murojaat ro‘yxatga olinadi va manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan vakolatli shaxs tomonidan dastlabki baholanadi. Materiallarning tegishliligi va yetarliligi tekshiriladi; manfaatdor tomonlarga holatni tushuntirish va hujjatlar taqdim etish imkoniyati beriladi. Qoidabuzarlik haqidagi taxmin aniqlangan fakt sifatida qabul qilinmaydi. Zarur bo‘lsa, tahririyat dastlabki ma’lumotlar, ko‘rib chiqish materiallari yoki mustaqil ekspert xulosasini so‘raydi.

Murakkab holatlar uchun mustaqil komissiya tuzilishi mumkin; institutsional manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, tashqi mutaxassislar jalb qilinadi. Tahririyat nashr ishonchliligi va tahririy jarayon masalalarini hal qiladi, ammo tadqiqot tashkilotining tekshiruvini almashtirmaydi. Asoslar mavjud bo‘lsa, zarur ma’lumotlarnigina uzatgan holda tegishli muassasa yoki vakolatli tomonga murojaat qiladi.

Nashrdan oldin ko‘rib chiqishni to‘xtatib turish, tuzatish so‘rash yoki asoslangan rad etish mumkin. Nashrdan keyin muammoga mutanosib chora — tuzatish, xavotir bildirish yoki maqolani qaytarib olish — tanlanadi. Maqsad ilmiy yozuvning ishonchliligini ta’minlash va o‘quvchilarni xabardor qilishdir. Jiddiy halol xato ham maqolani qaytarib olishni talab qilishi mumkin; bu barcha mualliflarning aybdorligini avtomatik anglatmaydi.

Muhim o‘zgarishlar yashirin kiritilmaydi. Ommaviy bildirishnoma qaror asosini tushuntirishi va tegishli maqola bilan bog‘lanishi kerak; asoslar, yozishmalar va qarorlar hujjatlashtiriladi. Murojaatchi va manfaatdor tomonlar maxfiylik doirasida jarayon va natija haqida xabardor qilinadi. Jarayon ustidan shikoyat yoki qaror bo‘yicha apellatsiya dastlabki qarorda qatnashmagan shaxs tomonidan ko‘rib chiqiladi. Batafsil bosqichlar, muddatlar, asoslar va bildirishnoma shakllari quyidagi maxsus siyosatlarda belgilanadi.

09. Bog‘liq siyosatlar va ularni qo‘llash

Ushbu sahifa umumiy majburiyatlar va kafolatlarni belgilaydi. Batafsil qoidalar saytning quyidagi mustaqil bo‘limlarida bayon etilgan:

• Baholash va boshqaruv: “Taqrizlash siyosati”, “Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosati”, “Manfaatlar to‘qnashuvi siyosati”.
• Tadqiqot va qo‘lyozmani tayyorlash: “Mualliflik tamoyillari”, “Plagiatga qarshi siyosat”, “Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish siyosati”, “Ma’lumotlar va takrorlanuvchanlik siyosati”, “Tadqiqot etikasi siyosati”, “Inson ishtirokidagi tadqiqotlarning axloqiy talablari”, “Xabardor qilingan rozilik siyosati” va “Maxfiylik siyosati”.
• Qoidabuzarliklarga munosabat: “Qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni ko‘rib chiqish siyosati”, “Shikoyatlar va apellatsiyalar siyosati”, “Nashrdan keyingi tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va yangilash siyosati”.
• Moliyaviy shartlar: “Nashr to‘lovlari (APC) siyosati”. Standart to‘lov 100 AQSH dollarini tashkil etadi; 2026-yilda xarajatlarni universitet-ta’sischi qoplaydi va mualliflar 0 AQSH dollari to‘laydi. Moliyalashtirish axloqiy talablar va ilmiy mezonlarni o‘zgartirmaydi.

Siyosatning tasdiqlangan tahriri saytda rasmiy joylashtirilgan sanadan boshlab amal qiladi. O‘zgarishlar haqiqiy kuchga kirish sanasi bilan belgilanadi; ular avvalgi taqrizlash, nashr sanalari yoki ilgari berilgan litsenziyalar haqidagi ma’lumotlarni orqaga qaytib o‘zgartirmaydi. Ilgari nashr etilgan materiallarga oid yangi murojaatlar tadqiqot va nashr davrida amal qilgan talablar hisobga olingan holda joriy tartib bo‘yicha ko‘rib chiqiladi.

Xalqaro yo‘nalishlar

COPE Core Practices va shaffoflik tamoyillari uslubiy yo‘nalish sifatida qo‘llaniladi. Jurnalning mustaqil qoidalari va ularni bajarish uchun javobgarlik ushbu hamda bog‘liq siyosatlar bilan belgilanadi.

• COPE Core Practices (PDF)
• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing