Qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni körib çiqiş siyosati

Ehtimoliy qoidabuzarliklar haqidagi asosli xabarlar nashrdan oldin ham, keyin ham tekshiriladi. Ushbu siyosat ilmiy nashrlarning ishonchliligini himoya qilish maqsadida dalillarni saqlash va baholash, tushuntirishlar olish, ilmiy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish hamda mutanosib tahririy choralarni qo‘llash tartibini belgilaydi.

01. Maqsad va vakolatlar chegarasi

Ushbu siyosat “Texnosfera xavfsizligi” jurnalidagi barcha turdagi materiallarga, jumladan maxsus sonlarga tatbiq etiladi hamda mualliflar, taqrizchilar, muharrirlar, tahrir hay’ati a’zolari, xodimlar, shuningdek jurnalning ta’sischisi va nashriyotchisi — “Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti (keyingi o‘rinlarda — Institut) tomonidan sodir etilishi mumkin bo‘lgan qoidabuzarliklarni qamrab oladi. Tekshiruv qo‘lyozmani ko‘rib chiqishning istalgan bosqichida va nashrdan keyin o‘tkazilishi mumkin.

Tahririyatning vazifasi material va uni baholash tartibiga ishonish mumkinligini aniqlash hamda qo‘lyozma yoki nashr etilgan maqola yuzasidan qaror qabul qilishdan iborat. Tadqiqot tashkiloti tadqiqotning o‘tkazilishi, o‘z xodimlarining harakatlari va intizomiy javobgarlik masalalarini tekshiradi. Tahririyat ushbu tashkilot vakolatlarini o‘z zimmasiga olmaydi; shu bilan birga, tashkilot xulosasining mavjudligi yoki yo‘qligi nashrlar ishonchliligini himoya qilish majburiyatini bekor qilmaydi.

Qoidabuzarlik haqidagi xabar baholash uchun asos hisoblanadi, biroq aybdorlik dalili emas. Vijdonan yo‘l qo‘yilgan xato, ilmiy kelishmovchilik, xulosaning yetarlicha asoslanmaganligi va qasddan manipulyatsiya qilish bir-biridan farqlanadi. Ishonchsiz nashrni tuzatish uchun qasd mavjudligini aniqlash shart emas; nohalollik haqidagi ommaviy da’vo esa mustaqil daliliy asosga ega bo‘lishi kerak.

02. Qanday xabarlar ko‘rib chiqiladi

  • Ma’lumotlar, natijalar, tasvirlar, hisob-kitoblar, usullar tavsifini to‘qib chiqarish yoki soxtalashtirish yoxud muhim natijalarni asossiz ravishda yashirish ehtimoli.
  • Plagiat, nashrni deklaratsiyasiz takrorlash, o‘zgalarning materiallaridan noqonuniy foydalanish yoki mualliflik va ilmiy hissa haqida noto‘g‘ri ma’lumot berish.
  • Soxta taqrizlar, ekspertlarning soxta shaxsi yoki aloqa ma’lumotlari, til biriktirish, iqtiboslarni manipulyatsiya qilish va mustaqil baholashga boshqa aralashuvlar.
  • Axloqiy ruxsat, rozilik, boshqa ruxsatnomalar, moliyalashtirish yoki muhim manfaatlar haqida noto‘g‘ri ma’lumot berish; tadqiqot etikasi talablarini buzish.
  • Sun’iy intellekt vositalaridan tegishli siyosatni buzgan holda foydalanish, shu jumladan to‘qib chiqarilgan ma’lumotlar yoki manbalarni haqiqiy deb ko‘rsatish.
  • Tahririy vakolatlardan suiiste’mol qilish, maxfiy materiallarni oshkor qilish yoki o‘zlashtirish, bosim o‘tkazish va tekshiruvga to‘sqinlik qilish; nashrlarni tizimli manipulyatsiya qilish belgilari.

Ushbu ro‘yxat yakuniy emas. Mualliflik, matndan o‘zlashtirish, sun’iy intellektdan ruxsat etilgan foydalanish, manfaatlar va tadqiqot etikasi mezonlari tegishli alohida siyosatlarda belgilanadi. Faqat tahririy xizmatga oid shikoyatlar hamda qoidabuzarlik belgilari mavjud bo‘lmagan ilmiy baholash apellatsiyalari Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati asosida ko‘riladi.

03. Xabar berish va dastlabki baholash

Xabar OJS orqali yoki technosphere@tiiame.uz manziliga yuborilishi mumkin. Tekshiruv uchun qo‘lyozma identifikatori yoki sarlavhasi, maqolaning DOI raqami yoki havolasi, aniq holatning tavsifi va mavjud tasdiqlovchi dalillar, masalan, solishtiriladigan matn parchalari, dastlabki manba, jadval yoki tasvirdagi nomuvofiqliklar kerak bo‘ladi. Murojaatchi to‘liq tekshiruvni mustaqil o‘tkazishi yoki qasd mavjudligini isbotlashi shart emas.

Mazmunli anonim xabarlar hamda tahririyat tomonidan ochiq muhokamalarda aniqlangan asosli ma’lumotlar ham baholanadi. Xabar kelib tushgan kanal, murojaatchining tanilganligi yoki muallif bilan kelishmovchiligi faktlarni baholash o‘rnini bosa olmaydi. Qayta aloqa ma’lumotlari mavjud emasligi aniqlashtirish imkoniyatini cheklashi mumkin, biroq aniq va muhim qoidabuzarlik belgilarini tekshirishni to‘xtatmaydi.

Murojaatni ro‘yxatga olish, qabul qilinganini tasdiqlash, dastlabki baholashning maqsadli muddatlari va murojaatchini himoya qilish Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosatida tartibga solinadi. Nashr ishonchliligiga tahdid haqida xabar berish uchun cheklovchi muddat mavjud emas. Dastlabki bosqichda masalaning tekshirilishi mumkinligi va ahamiyati, tegishli qoidalar hamda shoshilinch himoya choralari zarurati aniqlanadi; aniq dalillarsiz umumiy norozilik qo‘shimcha tushuntirishni talab qiladi.

04. Tekshiruvga mustaqil rahbarlik qilish

Ishni manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan malakali muharrir yuritadi. Agar uning o‘z qarori yoki xatti-harakati tekshirilayotgan bo‘lsa, u tushuntirish beradi, biroq tekshiruvga rahbarlik qilmaydi va yakuniy natijani tasdiqlamaydi. Chetlashtirish va boshqa muharrirni, zarur hollarda tashqi muharrirni tayinlash tartibi tahririy boshqaruv hamda manfaatlar to‘qnashuvi siyosatlari bilan belgilanadi.

Murakkab ishlarda tadqiqot mavzusi, statistika, tasvirlar yoki usullar bo‘yicha mustaqil mutaxassislar, shuningdek Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatida belgilangan tartibda komissiya jalb etilishi mumkin. Ekspertlar va komissiya o‘zlariga berilgan masalalarni baholaydi; nashr bo‘yicha yakuniy qarorni vakolatli mustaqil muharrir qabul qiladi.

Bosh muharrir, nashriyotchi yoki Institut rahbariyati masalaga aloqador bo‘lsa, Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosatida belgilangan mustaqil murojaat tartibi qo‘llaniladi, shu jumladan Institutning https://tiiame.uz/ saytidagi rasmiy aloqa kanallari orqali murojaat qilish mumkin. Institutsional qaramlik tashqi ko‘rib chiqish orqali bartaraf etiladi; xabarda harakatlari tilga olingan shaxs o‘zini tekshiradigan mutaxassislarni tanlamaydi.

05. Dalillarni saqlash va baholash

Dastlabki xabar, ko‘rib chiqilayotgan qo‘lyozma yoki maqola versiyasi, fayllar, o‘zgarishlar tarixi, taqrizlar, yozishmalar va tegishli tahririy yozuvlar saqlanadi. Qabul qilingan har bir materialning manbasi va sanasi qayd etiladi; ishchi nusxalar va xulosalar asl materiallardan alohida saqlanadi. Kirish huquqi xizmat zarurati asosida tekshiruv ishtirokchilari bilan cheklanadi.

Asosli zarurat mavjud bo‘lsa, dastlabki ma’lumotlar, o‘lchov jurnallari, asl tasvirlar, hisob-kitob fayllari, dasturiy kod, protokollar, ruxsatnomalar yoki ilmiy hissani tasdiqlovchi hujjatlar so‘raladi. Texnosfera xavfsizligi sohasidagi tadqiqotlar uchun bular ishlab chiqarish omillarini o‘lchaydigan datchiklarning dastlabki ko‘rsatkichlari, himoya uskunalarini sinash jurnallari, chiqindilar monitoringi natijalari, asboblarni kalibrlash va avariya jarayonlari modellarini tekshirish ma’lumotlari bo‘lishi mumkin. So‘rov materiallarning aniq shubha bilan bog‘liqligini tushuntirishi va keraksiz shaxsiy yoki tijorat jihatidan maxfiy ma’lumotlarni qamrab olmasligi kerak.

Foydalanilishi cheklangan ma’lumotlar kelishilgan himoyalangan kanal orqali uzatiladi yoki vakolatli tashkilot yordamida tekshiriladi; maxfiy dastlabki materiallarni ochiq e’lon qilish talab etilmaydi. Eski ma’lumotlarni taqdim etish imkonsizligi o‘sha vaqtda amalda bo‘lgan saqlash talablari, yo‘qolish holatlari va muqobil tasdiqlar hisobga olingan holda baholanadi. Bu holat o‘z-o‘zidan ma’lumotlar soxtalashtirilganini isbotlamaydi, ammo muhim xulosalarni tekshirib bo‘lmaydigan holatda qoldirishi mumkin.

Matn o‘xshashligi ko‘rsatkichlari, sun’iy intellekt detektorlari va tasvirlarning avtomatik tahlili natijalari mustaqil dalil emas, balki mazmunli tekshiruv boshlash uchun asos hisoblanadi. Xulosalar dastlabki materiallar, tushuntirishlar va malakali ekspert bahosi bilan solishtiriladi. Qoidalar tegishli harakat sodir etilgan paytda amal qilgan talablarga muvofiq baholanadi; yangi rasmiy talablar orqaga qaytarib joriy etilmaydi.

06. Tushuntirishlarni olish va tekshirish

Tegishli shaxsga aniq shubhalar, ularga aloqador materiallar va so‘ralayotgan tushuntirishlar haqida muddatidan oldin ayblov qo‘ymasdan, xolis tavsif yuboriladi. Maqola bo‘yicha odatda dastlab mas’ul muallifga murojaat qilinadi; zarur bo‘lsa, boshqa hammualliflar bilan bog‘lanib, ulardan alohida javoblar olinadi. Bir muallifning pozitsiyasi avtomatik ravishda barcha hammualliflarning pozitsiyasi deb e’lon qilinmaydi.

Javob berish muddati va uni asosli ravishda uzaytirish imkoniyati Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosatida belgilanadi. Javob bo‘lmasa, tahririyat so‘rovni eslatadi, mavjud dolzarb aloqa ma’lumotlarini tekshiradi va zarur hollarda hammualliflar yoki ilmiy tashkilotga murojaat qiladi. Sukut saqlash aybni tan olish hisoblanmaydi; qaror mavjud dalillar va material ishonchliligi bahosiga asoslanadi.

Salbiy xulosaga olib kelishi mumkin bo‘lgan muhim yangi ma’lumotlar murojaatchi va uchinchi shaxslar himoyasiga mos hajmda tegishli shaxsga izoh berish uchun taqdim etiladi. Dalillarni yo‘q qilish yoki bosim o‘tkazishning aniq xavfi mavjud bo‘lsa, dastlabki xabardor qilish cheklangan muddatga kechiktirilishi mumkin: sabab qayd etiladi, ma’lumot mustaqil vakolatli organga uzatiladi va xavf kamayishi bilanoq javob berish huquqi ta’minlanadi.

07. Ilmiy tashkilotlar bilan hamkorlik

Jiddiy asosli shubhalar, qoniqarsiz tushuntirishlar yoki tahririyat mustaqil bajara olmaydigan tekshiruv zarurati mavjud bo‘lsa, tadqiqot o‘tkazilgan tashkilotning ilmiy halollik uchun mas’ul shaxsiga yoki boshqa vakolatli organga asoslantirilgan so‘rov yuboriladi. Bir nechta tashkilot ishtirok etgan bo‘lsa, ularning hamkorligi muvofiqlashtiriladi. Ichki mas’ul shaxs natijadan manfaatdor bo‘lsa, mustaqil ko‘rib chiqish so‘raladi.

So‘rovda aniqlangan faktlar tekshirilishi lozim bo‘lgan masalalardan ajratiladi. Faqat zarur materiallar yuboriladi hamda so‘rov qabul qilinganining tasdig‘i, mas’ul shaxs aloqasi, kutilayotgan muddatlar va nashr ishonchliligi yoki mualliflikni aniqlash uchun ahamiyatli xulosalar so‘raladi. Odatda mualliflar masalaning tashkilotga yuborilgani haqida xabardor qilinadi; xabardor qilishni cheklashga 6-bo‘limda tavsiflangan holatlarda yo‘l qo‘yiladi.

Tashkilot javob bermasa, mustaqil tekshiruv o‘tkaza olmasa yoki uning xulosalari muhim ziddiyatlarni tushuntirib bermasa, tahririyat aniqlashtirish so‘raydi, mavjud ma’lumotlarni baholashni davom ettiradi va zarur hollarda tashqi mutaxassislarni jalb etadi yoki boshqa vakolatli organga murojaat qiladi. Tashkilotning javobi yoki roziligi yo‘qligi tahririyatni yaqqol ishonchsiz materialni o‘zgarishsiz saqlashga majbur qilmaydi.

Faktlar boshqa jurnallardagi nashrlarga ham taalluqli bo‘lsa, umumiy muammoni tekshirish uchun ularning mas’ul muharrirlari bilan cheklangan maxfiy axborot almashinuvi mumkin. “Aybdorlar” ro‘yxati emas, tekshiriladigan ma’lumotlar uzatiladi; almashinuv hajmi va maqsadi ma’lumotlarni himoya qilish talablari hisobga olingan holda hujjatlashtiriladi. Muallif yoki tashkilotning bir xil bo‘lishi boshqa ishlarda qoidabuzarlik mavjudligini anglatmaydi.

08. Tahririy choralar va qarorlar asoslari

  • Shubha qoniqarli tushuntirilgan bo‘lsa: asoslari ko‘rsatilgan holda ish yopiladi; qo‘lyozmani ko‘rib chiqish odatiy mezonlar asosida davom etadi. Ilgari e’lon qilingan ogohlantirish zarur hollarda yangilanadi.
  • Ishonchlilik saqlangan holda alohida xato aniqlansa: nashrdan oldin tuzatish talab qilinadi, nashrdan keyin esa maqola bilan bog‘langan tuzatish xabarnomasi e’lon qilinadi.
  • Jiddiy shubha hal etilmay qolsa: qo‘lyozmani ko‘rib chiqish yoki nashr etish vaqtincha to‘xtatilishi mumkin; nashr etilgan maqola bo‘yicha yetarli asos mavjud bo‘lsa, xavotir bildirish xabarnomasi e’lon qilinishi va keyinchalik uning holati qayta tekshirilishi ko‘rib chiqiladi.
  • Ishonchlilik jiddiy buzilgan yoki nashr talablarining muhim buzilishi aniqlangan bo‘lsa: tegishli siyosat va aniq asoslar bo‘yicha qo‘lyozmani rad etish yoki nashr etilgan maqolani retraksiya qilish mumkin.
  • Qoidabuzarlik muharrir, taqrizchi yoki xodim bilan bog‘liq bo‘lsa: shaxs tegishli jarayondan chetlashtiriladi, ishlarni mustaqil qayta baholash zarurati tekshiriladi va uning keyingi vakolatlari masalasi boshqaruv qoidalari asosida ko‘rib chiqishga yuboriladi.

Choralar muammoning isbotlangan ta’siri va ko‘lamiga mutanosib bo‘ladi. Retraksiya jazo sifatida qo‘llanilmaydi va faqat shikoyat, muallifning javob bermasligi yoki alohida hujjat yo‘qligi sababli amalga oshirilmaydi. Natijalar ishonchliligi jiddiy yo‘qolgan bo‘lsa, xatoning vijdonan sodir etilgani retraksiyani istisno qilmaydi. Tizimli manipulyatsiya taxmin qilingan holatlarda ham har bir tegishli material alohida baholanadi.

Tuzatish, xavotir bildirish xabarnomasi va retraksiyani tanlash hamda rasmiylashtirish qoidalari Nashrdan keyingi tuzatishlar, retraksiyalar va yangilanishlar siyosatida bayon etilgan. Ommaviy xabarnoma tasdiqlangan muammoni tavsiflaydi va asoslarsiz barcha hammualliflarga bir xil ayb yuklamaydi. Nashr holati haqidagi ishonchli xulosalar institutsional tekshiruv tugashidan oldin ham choralar ko‘rishni talab qilishi mumkin; mualliflar roziligi asoslangan tahririy qaror uchun majburiy shart emas.

09. Tekshiruvni davom ettirish va xabardor qilish

Maqolani nashr etishdan bosh tortish, muallifning qo‘lyozmani qaytarib olishi yoki murojaatchining shikoyatdan voz kechishi muhim xavfni tekshirishni avtomatik ravishda tugatmaydi. Ish boshqa joyda allaqachon nashr etilgan bo‘lsa, tahririyat zaruratga ko‘ra 7-bo‘lim tartibida tegishli ma’lumotlarni mas’ul muharrirga yuboradi. Jarayon qo‘lyozmani asossiz ushlab turish yoki muallifga bosim o‘tkazish uchun ishlatilmaydi.

Murakkab ishda muddat tekshiruv ko‘lami, ekspertlar va tashkilotlardan javob olish zarurati bilan belgilanadi. Murojaat qabul qilinganini tasdiqlash, muddatni uzaytirish haqida xabar berish va holat yangiliklarini yetkazish davriyligi Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosatiga muvofiq saqlanadi; tashqi tekshiruvni kutish aloqa to‘xtatilishini anglatmaydi. Mas’ul muharrir keyingi harakatlarni hujjatlashtiradi va o‘quvchilarni vaqtinchalik xabardor qilish zaruratini muntazam baholaydi.

Murojaatchiga va tegishli ishtirokchilarga natija hamda asosiy sabablar ruxsat etilgan hajmda bildiriladi. Ommaviy tuzatish xabarnomasining mavjudligi tekshiruvning barcha materiallari ochiqligini anglatmaydi. Shaxsiy, intizomiy va boshqa maxfiy masalalar tafsilotlari faqat tegishli vakolatga ega manzillarga yuboriladi.

10. Hujjatlashtirish, qayta ko‘rib chiqish va qo‘llash

Yakuniy yozuvda tekshirilgan masalalar, foydalanilgan dalillar, javoblar, oshkor qilingan manfaatlar, tayinlashlar va chetlashtirishlar, qarorning asoslari hamda belgilangan choralar ko‘rsatiladi. Yakuniy xulosa chiqarish imkonsiz bo‘lsa, aynan nimalar aniqlanmagani va masala qachon qayta ko‘rib chiqilishi qayd etiladi. Materiallarni saqlash va shaxsga doir ma’lumotlarni qayta ishlash Maxfiylik siyosati bilan tartibga solinadi.

Qaror yoki tekshiruv tartibi ustidan Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati asosida shikoyat qilish mumkin; murojaatni bahsli qarorni qabul qilishda qatnashmagan shaxs baholaydi. Muhim yangi ma’lumotlar ishni qayta ochishga sabab bo‘lishi mumkin. Qayta ko‘rib chiqish o‘quvchilarni ishning ishonchliligi haqida zarur xabardor qilishni avtomatik ravishda kechiktirish uchun asos emas.

Vijdonan murojaat qilgan shaxsni himoya qilish va javob tariqasida bosim o‘tkazishni taqiqlash uning taxminlari tasdiqlangan yoki tasdiqlanmaganidan qat’i nazar amal qiladi. Tahririyat aniqlangan kamchiliklardan tartiblarni takomillashtirish va ishtirokchilarni o‘qitishda foydalanadi, ortiqcha shaxsiy ma’lumotlarni oshkor qilmaydi.

Siyosat tasdiqlanib, rasman e’lon qilingandan keyin amal qiladi va harakatlarning haqiqiy sanalari qayd etiladi. U ilgari nashr etilgan materiallarni tekshirish uchun ham qo‘llanilishi mumkin, biroq avvalgi tekshiruvlar haqida soxta tarix yaratmaydi hamda e’lon qilingan ilmiy yozuvni yashirincha o‘zgartirmaydi.

Uslubiy yo‘nalishlar

Siyosat DOAJ shaffoflik tamoyillari hamda COPEning ehtimoliy qoidabuzarliklarni tekshirish, ilmiy tashkilotlar bilan hamkorlik qilish va nashrlarni tuzatish bo‘yicha tavsiyalari hisobga olingan holda ishlab chiqilgan. U jurnalning ish tartibini belgilaydi, institutsional tekshiruv o‘rnini bosmaydi.

Sahifa boshiga qaytish


ISSN 2181-3981 (Online)