Manfaatlar töqnaşuvi siyosati

Manfaatlarning shaffof oshkor etilishi ilmiy ishlarni mustaqil va adolatli baholashga yordam beradi. Ushbu siyosat nashrga aloqador manfaatlar, ishtirokchilarning majburiyatlari, ularni baholash tartibi, boshqarish choralari hamda oshkor etilmagan holatlar aniqlanganda ko‘riladigan harakatlarni belgilaydi.

01. Ta’rif va qo‘llanish sohasi

Manfaatlar to‘qnashuvi moliyaviy, shaxsiy, kasbiy yoki institutsional holatlar ilmiy mulohazaga ta’sir qilishi yoki ularga asosli ravishda ta’sir qilayotgandek qabul qilinishi mumkin bo‘lgan vaziyatda yuzaga keladi. Mavjud va ehtimoliy manfaatlar oshkor etiladi; ularni oshkor qilish uchun amalda xolislik buzilganini isbotlash talab etilmaydi.

Qoidalar “Texnosfera xavfsizligi” jurnalining mualliflari, taqrizchilari, muharrirlari, taklif etilgan muharrirlari, tahrir hay’ati a’zolari, jarayonda ishtirok etuvchi xodimlari, ta’sischisi va nashriyotchisiga tatbiq etiladi. Ular barcha turdagi materiallar, jumladan maxsus sonlar uchun nashrdan oldin ham, keyin ham amal qiladi.

Manfaatning oshkor etilishi o‘z-o‘zidan ilmiy nohalollikni anglatmaydi va maqolaning avtomatik rad etilishiga olib kelmaydi. Shu bilan birga, manfaatni oshkor qilish to‘qnashuvni avtomatik bartaraf etmaydi: jiddiy xavf mavjud bo‘lsa, jarayondan chetlashtirish yoki boshqa choralar zarur. Shubha tug‘ilganda ishtirokchi holat haqida tahririyatga xabar beradi, uni mustaqil ravishda ahamiyatsiz deb hisoblamaydi.

02. Oshkor etilishi lozim bo‘lgan holatlar

  • Moliyaviy manfaatlar: tadqiqot natijalaridan manfaatdor tashkilotlar bilan mehnat munosabatlari, maslahat xizmatlari, gonorarlar, ulushlarga egalik qilish, patentlar, litsenziya daromadlari, to‘langan safarlar, uskunalar yoki boshqa imtiyozlar.
  • Kasbiy va akademik manfaatlar: yaqindagi hammualliflik, qo‘shma loyihalar, ilmiy rahbarlik, xizmat bo‘yicha qaramlik, ayni resurs yoki shartnoma uchun bevosita raqobat, tadqiqot bilan bog‘liq nizoda ishtirok etish.
  • Shaxsiy manfaatlar: yaqin qarindoshlik yoki boshqa munosabatlar, jiddiy shaxsiy kelishmovchilik yoxud xolislikni buzishi mumkin bo‘lgan holatlar.
  • Institutsional manfaatlar: tashkilotning texnologiya, tadqiqot obyekti, moliyalashtirish, shartnoma yoki xulosalardan manfaatdorligi; ishtirokchining ushbu tashkilotdagi ma’muriy vazifasi.
  • Boshqa muhim manfaatlar: manfaatdor tomonning ommaviy vakili sifatida ishtirok etish, ko‘rib chiqilayotgan masala yuzasidan qaror qabul qilishda qatnashish yoki ish mavzusiga bevosita bog‘liq bo‘lib, baholashga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan qarashlar.

Masalan, o‘rganilayotgan sanoat xavfsizligi uskunasini yetkazib beruvchi, yong‘inga qarshi himoya tizimini ishlab chiquvchi, ishlab chiqarish xavflarini baholashga buyurtma bergan tashkilot yoki texnogen xavflarni modellashtirish natijalaridan manfaatdor tomon bilan aloqalar baholanishi kerak. Ushbu ro‘yxat yakuniy emas.

Bitta ilmiy sohada faoliyat yuritish yoki xulosalarga asoslangan tarzda qo‘shilmaslik o‘z-o‘zidan manfaatlar to‘qnashuvini anglatmaydi. Ko‘rib chiqilayotgan ishga asosli aloqasi bo‘lmagan shaxsiy ma’lumotlar va qarashlar so‘ralmaydi. Ishga aloqador moliyaviy manfaat uchun oshkor qilish talab qilinmaydigan eng kam summa chegarasi belgilanmaydi.

03. Oshkor etish davri, vaqti va mas’ul shaxs

Muayyan tadqiqotning bevosita qo‘llab-quvvatlanishi haqida uni tayyorlash va bajarishning butun davri uchun ma’lumot beriladi. Boshqa aloqador munosabatlar uchun oshkor qilishning asosiy davri — qo‘lyozma topshirilgan yoki tahririy topshiriq qabul qilingan sanadan oldingi 36 oy. Ilgari yuzaga kelgan holatlar ham o‘z ta’sirini saqlab qolgan bo‘lsa, masalan, amaldagi patent, davom etayotgan qaramlik yoki yakunlanmagan nizo mavjud bo‘lsa, oshkor etiladi.

  • Mualliflar dastlabki topshirishda ma’lumot beradi hamda muhim o‘zgarishlar yuz berganda, yakuniy qabul qilishdan va korrekturani tekshirishdan oldin uni yangilaydi.
  • Taqrizchilar taklifni qabul qilishdan oldin mas’ul muharrirga aloqador munosabatlar haqida xabar beradi; ular keyinchalik aniqlansa, baholashni to‘xtatib turadi va muharrirni xabardor qiladi.
  • Muharrirlar va tahrir hay’ati a’zolari tayinlanganda deklaratsiya taqdim etadi, uning dolzarbligini yiliga kamida bir marta tasdiqlaydi va har bir aniq topshiriqdan oldin manfaatlarini qayta tekshiradi.
  • Nashriyotchi xodimlari va vakillari qaror qabul qilishda, nozik ma’lumotlardan foydalanishda yoki murojaatni ko‘rib chiqishda ishtirok etishdan oldin muhim manfaatlarini oshkor qiladi.

Yangi holatlar, jumladan nashrdan keyin yuzaga kelganlari haqida kechiktirmasdan xabar beriladi. Bosh muharrirning manfaatlari haqidagi ma’lumotlar Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatiga muvofiq manfaatdor bo‘lmagan mas’ul shaxsga yuboriladi; manfaatdor shaxs o‘zining to‘qnashuvini baholamaydi.

04. Mualliflarning bayonoti va uni nashr etish

Har bir muallif o‘z manfaatlari haqidagi ma’lumotlarni yoki ishga aloqador manfaatlar mavjud emasligini aniq tasdiqlovchi bayonotni taqdim etadi. Mas’ul muallif tasdiqlangan ma’lumotlarni kelishilgan umumiy bayonotga birlashtiradi, biroq hammuallifning javobisiz uning nomidan manfaatlar mavjud emasligini e’lon qilmaydi. Tahririyat individual tasdiqni so‘rash huquqiga ega.

Manfaat mavjud bo‘lsa, muallif, tashkilot yoki tegishli tomon, munosabatlarning xususiyati va maqola mavzusi bilan bog‘liqligi ko‘rsatiladi. “Manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lishi mumkin” degan izohsiz ibora yetarli emas. Holatlar xolis bayon etiladi; shaxsiy hujjatlar va ortiqcha moliyaviy tafsilotlar ommaviy bayonotga kiritilmaydi.

Barcha mualliflar aloqador manfaatlar mavjud emasligini tasdiqlagan bo‘lsa, quyidagi ifoda qo‘llanilishi mumkin: “Mualliflar taqdim etilgan ishga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlari mavjud emasligini ma’lum qiladilar”. Hech bo‘lmaganda bitta ishga aloqador manfaat mavjud bo‘lsa, umumiy inkor bayonoti o‘rniga aniq ma’lumotlar keltiriladi.

Bayonot har bir maqolada nashr etiladi. Ikki tomonlama anonim taqrizlashda shaxsni aniqlovchi ma’lumotlar tahririyatga alohida taqdim etiladi; taqrizchilarga ilmiy baholash uchun zarur axborot anonimlik imkon qadar saqlangan holda beriladi. Anonimlashtirish tadqiqotga sezilarli ta’sirni yashirish uchun qo‘llanilmaydi.

05. Moliyalashtirish va qo‘llab-quvvatlovchi tomonning roli

Tadqiqotni moliyalashtirish haqidagi ma’lumotlar va manfaatlar haqidagi bayonot alohida bo‘limlar hisoblanadi. Manfaatlar to‘qnashuvi mavjud emasligi grant, institutsional, moddiy yoki boshqa qo‘llab-quvvatlashni oshkor qilish majburiyatini bekor qilmaydi. Moliyalashtirish bo‘lmagan taqdirda bu ham tegishli bo‘limda aniq ko‘rsatiladi.

Mualliflar qo‘llab-quvvatlovchi tomonning tadqiqot vazifasini belgilash, usullarni tanlash, ma’lumotlarni yig‘ish va tahlil qilish, talqin etish, matnni tayyorlash hamda qo‘lyozmani topshirish qaroridagi rolini tavsiflaydi. Agar u ushbu harakatlarda qatnashmagan bo‘lsa, bu ham qayd etiladi. Uskuna yetkazib beruvchisi yoki ma’lumotlar manbasini faqat minnatdorlik qismida ko‘rsatish muhim aloqani oshkor qilish o‘rnini bosa olmaydi.

Mualliflarning ma’lumotlardan foydalanishi, natijalarni tekshirishi yoki xulosalarni mustaqil taqdim etishiga qo‘yilgan cheklovlar oshkor qilinadi. Muharrir tegishli shartnoma shartlarini maxfiy tartibda so‘rashi mumkin. Manfaatdor tomonning bartaraf etib bo‘lmaydigan nazorati sabab ishonchlilikni baholashning imkoni bo‘lmasa, ko‘rib chiqish to‘xtatilishi yoki maqola asoslantirilgan holda rad etilishi mumkin; tijorat moliyalashtirishi o‘z-o‘zidan rad etish uchun asos emas.

06. Muharrirlar va taqrizchilarning ishtiroki

Taqrizchi mualliflardan biri bilan bir tashkilotda ishlasa, so‘nggi uch yil ichida u bilan hammualliflik yoki yaqin ilmiy hamkorlik qilgan bo‘lsa yoxud boshqa jiddiy manfaatlar to‘qnashuvi mavjud bo‘lsa, tayinlanmaydi. Qoidalar mualliflar tomonidan taklif etilgan ekspertlarga ham tatbiq etiladi. Ilgari mavjud bo‘lgan munosabatlar saqlanib qolgan ta’siriga ko‘ra baholanadi.

Muharrir o‘z ishini, yaqin shaxslarning materiallarini, bevosita xizmat qaramligi, jiddiy moliyaviy manfaatdorlik yoki mustaqil baholashga to‘sqinlik qiluvchi boshqa aloqalar mavjud ishlarni ko‘rib chiqmaydi. So‘nggi uch yildagi hammualliflik va yaqin hamkorlik jarayondan chetlashtirish uchun asosdir. Muharrir va muallifning bir tashkilotda ishlashi alohida oshkor etiladi va baholanadi; bu taqrizchilar uchun belgilangan qat’iyroq taqiqni bekor qilmaydi.

Chetlashtirish holatida boshqa malakali muharrir tayinlanadi. Ichki vakolat topshirish qaramlikni yoki institutsional ta’sir xavfini bartaraf eta olmasa, boshqa tashkilotdan muharrir jalb etiladi. Tayinlash, kirish huquqlarini cheklash va qarorning mustaqilligi boshqaruv hamda taqrizlash siyosatlari bilan belgilanadi.

Ikki tomonlama anonimlik manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmasligini kafolatlamaydi. Taqrizchi muallifni tanib qolsa yoki muhim aloqani aniqlasa, muallif shaxsini ataylab izlamasdan muharrirga xabar beradi. Manfaatdor shaxsning taqrizi maqolani qabul qilish uchun zarur bo‘lgan mustaqil ekspert xulosasi sifatida hisoblanmaydi.

07. Manfaatlarni baholash va boshqarish choralari

Baholashni manfaatlar to‘qnashuvi bo‘lmagan mas’ul muharrir o‘tkazadi. U manfaatning ish bilan bog‘liqligini, ehtimoliy ta’sir xususiyatini, ishtirokchining rolini va taklif etilgan choralarning yetarliligini aniqlaydi. Murojaatchining o‘z bahosi hisobga olinadi, biroq tahririy qaror o‘rnini bosa olmaydi.

  • Holat ishga aloqador bo‘lmasa, bunday xulosaning asosi qayd etiladi; ortiqcha shaxsiy ma’lumotlar e’lon qilinmaydi.
  • Muallifning muhim manfaati mavjud bo‘lsa, ommaviy bayonot aniqlashtiriladi; zarur hollarda qo‘shimcha metodologik ma’lumotlar, tadqiqot ma’lumotlari yoki mustaqil ekspertiza so‘raladi.
  • Muharrir yoki taqrizchining jiddiy manfaatlar to‘qnashuvi holatida faqat deklaratsiyani e’lon qilish bilan cheklanmay, u jarayondan chetlashtiriladi va almashtiriladi.
  • Ta’sir ilgari bajarilgan baholashga ham tegishli bo‘lsa, takroriy mustaqil ko‘rib chiqish zarurati tekshiriladi.
  • Yetarli mustaqillik yoki tekshirish imkoniyatini ta’minlab bo‘lmasa, tahririyat ko‘rib chiqishni to‘xtatish yoki rad etish sabablarini tushuntiradi hamda apellatsiya tartibini bildiradi.

Qaror, belgilangan choralar va mas’ul shaxslar hujjatlashtiriladi. Qo‘shimcha tekshiruv manfaatlarni vijdonan oshkor qilganlik uchun jazo hisoblanmaydi. Muallif manfaatlarini oshkor qilgani ishonchlilik talablarini kamaytirish yoki mustaqil taqrizlashni bekor qilishga asos bo‘lmaydi.

08. Jurnal, ta’sischi va nashriyotchining manfaatlari

“Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti ta’sischi sifatida, “I-EDU GROUP” MChJ esa nashriyotchi sifatida jurnalning tashkiliy mansubligi va faoliyatiga aloqador qo‘llab-quvvatlash manbalarini oshkor etadi. Muayyan nashrga ta’sir qilishi mumkin bo‘lgan shartnomalar, hamkorliklar va institutsional majburiyatlar mustaqil mas’ul muharrirga bildiriladi; o‘quvchi uchun muhim holatlar jurnal yoki maqola haqidagi ochiq ma’lumotlarda aks ettiriladi.

Muallif xarajatlarini qoplash, to‘lovlar, reklama munosabatlari yoki jurnal ko‘rsatkichlaridan manfaatdorlik ilmiy qarorni belgilamaydi. Maqola bo‘yicha qaror qabul qiluvchi shaxslar uning to‘lovi yoki to‘lovdan ozod etish masalalarini hal qilmaydi; haq to‘lash maqolaning qabul qilinishiga bog‘liq bo‘lmaydi. Vazifalarni amalda ajratish Tahririy boshqaruv va tahririy mustaqillik siyosatida tartibga solinadi.

Muharrirlar va tahrir hay’ati a’zolarining jurnaldagi faoliyatiga aloqador muhim tahririy, kasbiy va moliyaviy manfaatlari haqida dolzarb qisqacha ma’lumotlar e’lon qilinadi. Ularning o‘z maqolalari nashr etilganda tegishli tahririy roli oshkor qilinadi va anonim taqrizchilarning shaxsini ochmasdan mustaqil ko‘rib chiqish amalga oshirilgani ko‘rsatiladi.

09. Nashrdan oldin va keyin oshkor etilmagan manfaatlar

Oshkor etilmagan ehtimoliy holat haqida istalgan ishtirokchi yoki o‘quvchi xabar berishi mumkin. Tahririyat ma’lumotlarni tekshiradi va tegishli shaxsdan tushuntirish so‘raydi. Xabarning o‘zi manfaatlar to‘qnashuvi yoki uni qasddan yashirishni isbotlamaydi; faktlar, ularning ahamiyati hamda ish yoki uni ko‘rib chiqishga ta’siri baholanadi.

Nashrdan oldin tahririyat jarayonni vaqtincha to‘xtatishi, aniqlashtirilgan deklaratsiya olishi, manfaatdor ishtirokchini almashtirishi va takroriy baholashni tashkil etishi mumkin. Muammo bartaraf etilgach, ko‘rib chiqish odatdagi ilmiy mezonlar asosida davom etadi. Ongli ravishda yashirish belgilari mavjud bo‘lsa, Qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni ko‘rib chiqish siyosati qo‘llaniladi.

Nashrdan keyin ishonchlilikka zarar yetkazmagan oshkor etishdagi kamchilik tasdiqlansa, maqola bilan bog‘langan tuzatilgan bayonot e’lon qilinadi. Ma’lumotlar, xulosalar yoki baholash mustaqilligiga ta’sir ko‘rsatilgan bo‘lsa, Nashrdan keyingi tuzatishlar, maqolalarni qaytarib olish va yangilash siyosati asosida qo‘shimcha choralar zarurati aniqlanadi. Oshkor etilmagan manfaat maqolaning avtomatik qaytarib olinishiga sabab bo‘lmaydi; qaror aniqlangan ta’sirga bog‘liq.

Zarur hollarda tahririyat tegishli tadqiqot tashkilotidan tekshiruv o‘tkazishni so‘raydi. Natija ishtirokchilar va murojaatchiga maxfiy ma’lumotlarni oshkor qilmasdan, ruxsat etilgan doirada bildiriladi. Manfaatdor shaxsning roziligi ilmiy yozuvni tuzatish zaruratini mustaqil baholash o‘rnini bosa olmaydi.

10. Maxfiylik, murojaatlar va siyosatni qo‘llash

Deklaratsiyalar, aniqlashtirishlar, jarayondan chetlashtirishlar va qaror asoslari xizmat zarurati bo‘yicha cheklangan kirish huquqiga ega himoyalangan tahririy hisobda saqlanadi. Maqolada o‘quvchi manfaatlarni tushunishi uchun zarur ma’lumotlar e’lon qilinadi; to‘liq ichki hujjatlar va shaxsga doir ma’lumotlar avtomatik ravishda oshkor etilmaydi. Maxfiylik muhim ommaviy bayonotni e’lon qilmaslik uchun ishlatilmaydi.

Savollar va xabarlar qo‘lyozma yoki nashr hamda muayyan holat ko‘rsatilgan holda OJS orqali yoki technosphere@tiiame.uz manziliga yuboriladi. Murojaat bosh muharrir yoki nashriyotchiga tegishli bo‘lsa, boshqaruv siyosatidagi mustaqil ko‘rib chiqish tartibi qo‘llaniladi; Universitetning https://tiiame.uz/ saytidagi rasmiy aloqa kanallaridan ham foydalanish mumkin. Apellatsiya Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosatiga muvofiq bahsli qarorni qabul qilishda qatnashmagan shaxs tomonidan ko‘rib chiqiladi.

Siyosat tasdiqlanib, rasman joylashtirilgandan keyin amal qiladi. Manfaatlarni oshkor qilish, baholash va yangilash haqiqiy sanalar bilan qayd etiladi. U nashr etikasi qoidalarini to‘ldiradi; taqrizlash, boshqaruv, qoidabuzarliklarni tekshirish va nashrlarni tuzatishning batafsil tartiblari tegishli alohida sahifalarda bayon etilgan.

Uslubiy yo‘nalishlar

Siyosatda COPE, ICMJE tavsiyalari va ilmiy nashrlar shaffofligi tamoyillari hisobga olingan. Quyida belgilangan manfaatlarni oshkor qilish muddatlari va tashkiliy choralar jurnalning ichki qoidalari hisoblanadi.

Sahifa boshiga qaytish


ISSN 2181-3981 (Online)