Ma’lumotlar va natijalarni qayta hosil qiliş siyosati

Ilmiy xulosalar kelib chiqishini kuzatish mumkin bo‘lgan ma’lumotlar va yetarlicha batafsil tavsiflangan usullarga asoslanishi kerak. Ushbu siyosat natijalarni tekshirish uchun zarur materiallar, ularni joylashtirish, ularga iqtibos keltirish va saqlash talablarini, shuningdek ma’lumotlardan foydalanishni asosli ravishda cheklash tartibini belgilaydi.

01. Maqsad va qo‘llanish sohasi

“Texnosfera xavfsizligi” jurnalining ushbu siyosati maqola xulosalariga asos bo‘lgan dastlabki va qayta ishlangan ma’lumotlar, dasturiy kod, hisoblash modellari, protokollar, tasvirlar, xaritalar hamda boshqa materiallarga tatbiq etiladi. U mualliflarning o‘z ma’lumotlari va qayta foydalanilgan ma’lumotlarni, jumladan maxsus sonlar materiallari hamda qo‘shimcha fayllarni qamrab oladi.

Ushbu siyosatda takrorlanuvchanlik deganda tavsiflangan ma’lumotlar, usullar va hisoblash jarayonlaridan foydalanib e’lon qilingan natijalar qanday olinganini tekshirish imkoniyati tushuniladi. Yangi kuzatuvlar bilan tadqiqotni qayta o‘tkazish mustaqil tekshiruv bo‘lib, dastlabki tadqiqot materiallarini taqdim etishning o‘rnini bosa olmaydi. Mualliflar hisob-kitoblarni aynan takrorlashdagi cheklovlarni, masalan, algoritmning tasodifiyligi yoki tashqi xizmatning tarixiy versiyasi mavjud emasligini ko‘rsatadi.

Ilmiy-tadqiqot maqolalari uchun xulosalarni tekshirishga yetarli bo‘lgan eng kam materiallar to‘plami majburiydir. Umumiy qoidaga ko‘ra, u nashr vaqtida ochiq taqdim etiladi; asoslangan cheklovlar ushbu siyosatga muvofiq ko‘rib chiqiladi. FAIR tamoyillarini qo‘llash materiallarni topish, ulardan foydalanish, o‘zaro moslik va qayta foydalanish imkoniyatlarini ta’minlashni anglatadi; bu himoyalangan ma’lumotlarni hech qanday shartsiz oshkor qilishni talab etmaydi.

02. Ma’lumotlar va hujjatlar tarkibi

Eng kam yetarli to‘plam asosiy hisob-kitoblar, jadvallar, rasmlar va xulosalarni tekshirish uchun zarur ma’lumotlarni, shuningdek ularni dastlabki kuzatuvlar bilan bog‘lovchi axborotni o‘z ichiga oladi. Agar tahlilni tekshirishga imkon bermasa, faqat yakuniy o‘rtacha qiymatlar yoki grafik tasvirlarini taqdim etish yetarli emas. Butun loyihaning nashrga aloqador bo‘lmagan materiallarini joylashtirish talab etilmaydi.

  • Dala, ishlab chiqarish va laboratoriya tadqiqotlari uchun: tajriba birliklari bo‘yicha kuzatuvlar, obyektlar va takroriy tajribalar belgilari, sanalar, o‘lchash sharoitlari, o‘lchov birliklari, asboblar va kalibrlash haqidagi sifatni baholash uchun zarur ma’lumotlar.
  • Geofazoviy va vaqtga oid ma’lumotlar uchun: manba, qamrov, koordinatalar tizimi, fazoviy va vaqt aniqligi, zarur bo‘lsa vaqt mintaqasi, yetishmayotgan qiymatlarni qayta ishlash va o‘zgartirishlar. Maxfiy koordinatalar cheklangan kirish qoidalariga muvofiq himoyalanadi.
  • Hisoblash tadqiqotlari uchun: foydalanilgan kirish ma’lumotlari, muhim chiqish natijalari, parametrlar va hisob-kitobni e’lon qilingan xulosalar bilan bog‘lash imkonini beruvchi sozlash fayllari.
  • Tizimli sharhlar va miqdoriy sintez uchun: qidiruv strategiyasi va sanasi, tanlash mezonlari, kiritilgan manbalar ro‘yxati, ajratib olingan qiymatlar va hisob-kitoblar; boshqa shaxslarga tegishli to‘liq matnli nashrlar zarur huquqlarsiz tarqatilmaydi.

Fayllarga ularning tuzilishi, o‘zgaruvchilar, kodlar, birliklar, yetishmayotgan qiymatlar belgilari, qayta ishlash jarayonlari va maqola bilan bog‘liqligi tavsiflangan yo‘riqnoma ilova qilinadi. Keng tarqalgan, mashina yordamida o‘qiladigan formatlar afzal hisoblanadi; maxsus format ishlatilsa, dastur va uni o‘qish usuli ko‘rsatiladi. Dastlabki raqamli ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, jadvallar faqat skanerlangan tasvir shaklida taqdim etilmaydi.

03. Usullar tavsifi va tahlilni tekshirish imkoniyati

Usullar tavsifida tadqiqot dizayni, tajriba sharoitlari, kuzatuvlarni kiritish va chiqarish mezonlari, tanlanma hajmi, mustaqil takroriy tajribalar, yetishmayotgan va keskin chetga chiquvchi qiymatlarni qayta ishlash, hisoblash formulalari, statistik jarayonlar va noaniqlikni baholash ko‘rsatiladi. Texnik takroriy o‘lchovlar mustaqil tajriba birliklari sifatida taqdim etilmaydi. Natijalarni ko‘rgandan keyin qabul qilingan qarorlar talqinga ta’sir qilsa, alohida ko‘rsatiladi.

Ishlab chiqarish xavflari, xavfli moddalarning tarqalishi, yong‘inlar, avariya jarayonlari va boshqa muhandislik modellari uchun boshlang‘ich hamda chegaraviy shartlar, parametrlar, kalibrlash, tekshirish va muhim farazlar ko‘rsatiladi. Mualliflar kalibrlash va tekshirish ma’lumotlarining ajratilishini hamda xulosalarni boshqa obyektlar, foydalanish sharoitlari va ish rejimlariga tatbiq etish chegaralarini tushuntiradi. Asosiy hisob-kitoblarni kuzatish mumkin, yaxlitlash va ruxsat etilgan hisoblash farqlari esa tushunarli bo‘lishi kerak.

Oldindan ro‘yxatdan o‘tkazilgan protokol yoki tahlil rejasi mavjud bo‘lsa, unga havola va undan chetlanishlar ko‘rsatiladi. Keyinchalik amalga oshirilgan ro‘yxatdan o‘tkazish oldindan o‘tkazilgan deb taqdim etilmaydi. E’lon qilingan xulosa uchun muhim bo‘lgan salbiy natijalar va tekshiruvlar xulosani kuchaytirish maqsadida yashirilmaydi. Ushbu talablar har bir muhandislik tadqiqotini majburiy oldindan ro‘yxatdan o‘tkazishni belgilamaydi.

04. Joylashtirish, versiyalar va foydalanish muddatlari

Qo‘lyozma topshirilganda ma’lumotlar va tahlil materiallari muharrir hamda taqrizchilar uchun xavfsiz usulda mavjud bo‘lishi kerak. Nashr vaqtiga kelib minimal to‘plamning ochiq qismi tegishli sohaviy, institutsional yoki universal repozitoriyga joylashtiriladi. Mualliflar saqlash shartlari aniq belgilangan, metama’lumotlari, versiyalarni boshqarish imkoniyati va barqaror identifikatori, afzal holda DOI mavjud xizmatni tanlaydi. Repozitoriy nomining o‘zi uning haqiqiy imkoniyatlarini tekshirish o‘rnini bosa olmaydi.

Havola faqat bosh sahifaga emas, muayyan ma’lumotlar to‘plami va foydalanilgan versiyaga olib borishi kerak. O‘zgaruvchan tashqi bazalar uchun versiya yoki ma’lumot yuklab olingan sana hamda foydalanilgan ma’lumotlarni olishning aniq mezonlari ko‘rsatiladi. Huquqlar mavjud bo‘lsa, foydalanilgan ma’lumotlar nusxasi saqlanadi. Kod ishlab chiqish repozitoriysi, shaxsiy veb-sahifa yoki vaqtinchalik bulutli havola o‘z-o‘zidan tadqiqot materiallarining saqlangan versiyasi o‘rnini bosa olmaydi.

Joylashtirish rejasi va ruxsat etilgan istisnolar maqola qabul qilinishidan oldin kelishiladi. Vaqtinchalik yopiq havola taqrizlash uchun ishlatilishi va nashrdan oldin doimiy havola bilan almashtirilishi mumkin. Embargo faqat aniq asoslangan sabab, kelishilgan tugash sanasi va e’lon qilingan foydalanish shartlari mavjud bo‘lganda ruxsat etiladi. Boshqa maqolalar tayyorlash niyatining o‘zi yetarli asos emas.

Kichik ma’lumotlar to‘plamlari faqat muharrir bilan kelishilgan holda, maqola bilan birga mavjud, aniq identifikatsiya qilingan va takroriy tahlilga yaroqli bo‘lsa, qo‘shimcha fayllarga joylashtirilishi mumkin. Repozitoriy afzal usul bo‘lib qoladi. Faylni OJS tizimiga faqat taqrizlash uchun yuklash uning ochiq joylashtirilganini anglatmaydi.

05. Ma’lumotlar va kodning mavjudligi haqidagi bayonot

Har bir maqolada qo‘lyozma topshirilganda taqdim etiladigan va nashrdan oldin aniqlashtiriladigan alohida “Ma’lumotlar va dasturiy kodning mavjudligi” bayonoti bo‘ladi. Unda materiallarning asosiy toifalari, joylashtirilgan manzili, versiyasi yoki identifikatori, foydalanish shartlari va barcha cheklovlar keltiriladi. Ma’lumotlar haqidagi bayonot usullar bo‘limi va AI vositalaridan foydalanish haqidagi bayonot bilan muvofiq bo‘lishi kerak.

  • Ochiq materiallar: “Ma’lumotlar [tavsif] va kod [tavsif, versiya] [repozitoriy]da [DOI yoki doimiy havola] orqali joylashtirilgan; foydalanish shartlari — [litsenziya].”
  • Uchinchi tomon materiallari: “[To‘plam, yetkazib beruvchi, versiya/sana]dan foydalanildi. Ma’lumotlarga [manba va shartlar] orqali kirish mumkin. Hosila materiallar va kod [joy]da mavjud yoki [aniq sabab] bo‘yicha cheklangan.”
  • Cheklangan kirish: “[Tavsif] materiallari [asos] sababli ochiq joylashtirilmaydi. Saqlovchi — [tashkilot/bo‘linma]; murojaatlar [aloqa yoki sahifa] orqali qabul qilinadi. So‘rovni ko‘rib chiqish shartlari — [mezonlar, tartib va javob muddati]. Ochiq qismi [tegishli bo‘lsa, joy]ga joylashtirilgan.”
  • Materiallar to‘liq maqolada: “Taqdim etilgan tahlilni tekshirish uchun zarur barcha ma’lumotlar maqola va [aniq nomlangan ilovalar]ga kiritilgan.” Bunday ifoda materiallar haqiqatda to‘liq bo‘lsa va oldingi bo‘limga muvofiq kelishilgan taqdirdagina qo‘llaniladi.
  • Ma’lumotlar mavjud emasligi: “Ushbu ishda yangi ma’lumotlar yaratilmagan va mavjud ma’lumotlar to‘plamlari tahlil qilinmagan. Ma’lumotlarning mavjudligi haqidagi talab qo‘llanilmaydi.” Agar ish boshqalarning ma’lumotlarini qayta tahlil qilsa yoki modellashtirish natijalarini yaratsa, ushbu variantdan foydalanib bo‘lmaydi.

Dasturiy kodning mavjudligi yoki tadqiqotga oid dasturiy kod ishlatilmagani alohida ko‘rsatiladi. Namunalar haqiqiy holatga muvofiq to‘ldiriladi; tasdiqlanmagan DOI yoki kelajakda joylashtirish haqidagi va’dalar amaldagi kirish imkoniyati sifatida ko‘rsatilmaydi. Cheklov va tegishli tartib tushuntirilmagan holda “muallifdan so‘rov asosida olinadi” degan ifoda yetarli emas.

06. Asoslangan cheklovlar va nazorat qilinadigan kirish

Ishtirokchilar va shaxsga doir ma’lumotlarni himoya qilish, xavfsizlik yoki qo‘riqlanadigan obyektlar uchun aniq xavflar, uchinchi tomon huquqlari, shartnomaviy majburiyatlar va boshqa tegishli cheklovlar asos bo‘lishi mumkin. Asoslantirish qo‘lyozma topshirilganda muharrirga yuboriladi. Faqat “maxfiy” degan so‘zning o‘zi yetarli emas; zarur bo‘lsa, tasdiqlovchi hujjatlar ommaga oshkor etilmagan holda ko‘rib chiqiladi.

Mualliflar imkon qadar shaxssizlantirilgan yoki umumlashtirilgan ma’lumotlar, metama’lumotlar, o‘zgaruvchilar tavsifi va koddan iborat xavfsiz ochiq qismni taqdim etadi. Xavfli ishlab chiqarish obyektlari, muhim infratuzilma yoki potensial xavfli moddalar saqlanadigan joylarning aniq koordinatalari uchun umumlashtirilgan joylashuv yetarli yoki yetarli emasligi baholanadi. Umumlashtirish o‘zgartirilgan ma’lumotlarni dastlabki ma’lumotlar sifatida ko‘rsatmasligi yoki tahlilning muhim cheklovlarini yashirmasligi kerak. Jamoalarga oid ma’lumotlar uchun tegishli huquqlar va ular bilan kelishilgan boshqaruv shartlari hisobga olinadi.

Nazorat qilinadigan kirishda ma’lumotlarni saqlovchi shaxs yoki tashkilot, ruxsat etilgan maqsadlar, murojaatchiga qo‘yiladigan talablar, qaror qabul qilish tartibi, kutilayotgan javob muddati va rad etish sabablari oldindan belgilanadi. Shartlar murojaatchining maqola xulosalariga qo‘shilishiga o‘zboshimchalik bilan bog‘lanmasligi kerak; ma’lumotlardan foydalanish uchun hammualliflik shart qilib qo‘yilmaydi. Agar ma’lumotlarni umuman uzatish mumkin bo‘lmasa, bajarib bo‘lmaydigan va’da o‘rniga bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri ko‘rsatiladi.

Muharrir yetarli darajada mustaqil tekshirish imkoniyatini, jumladan ruxsat etilgan himoyalangan ko‘rish yoki malakali mustaqil mutaxassis tomonidan baholashni ko‘rib chiqadi. Istisno sababi va mavjud muqobil usul bilan qayd etiladi. Asosiy xulosalarni ishonchli tekshirish imkoni bo‘lmasa, qo‘lyozma rad etilishi mumkin; jurnal qonun, ishtirokchilar roziligi yoki ma’lumotlar egasining huquqlarini buzishni talab qilmaydi.

07. Dasturiy kod, modellar va AI

Mualliflar natijalarga sezilarli ta’sir qiluvchi o‘z dasturiy kodlari, skriptlari, elektron jadvallar formulalari va sozlamalarini taqdim etadi. Dasturlar va bog‘liq komponentlarning versiyalari, ishga tushirish tartibi, kirish va chiqish fayllari, zarur hollarda hisoblash muhiti, tasodifiy sonlar generatorining boshlang‘ich qiymati va uskunaga qo‘yiladigan talablar ko‘rsatiladi. Yo‘riqnoma mutaxassisga muallifning shaxsiy izohlarisiz tahlil ketma-ketligini tushunish imkonini berishi kerak.

Tijorat yoki yopiq dasturiy ta’minotdan foydalanish o‘z-o‘zidan taqiqlanmaydi. Dasturning aniq versiyasi, mavjud sozlamalari, uni qonuniy olish usuli va tekshirish cheklovlari ko‘rsatiladi; mualliflarning o‘z skriptlari va kirish ma’lumotlari mavjud huquqlar doirasida ochiladi. Asosiy algoritm mavjud bo‘lmaganda muharrir muqobil tekshiruv yetarliligini baholaydi. Muhim komponentlar mavjud bo‘lmasa, to‘liq takrorlanuvchanlik da’vo qilinmaydi.

Mashinali o‘qitish uchun modelni o‘qitish, tekshirish va uning foydalanilgan versiyasiga oid muhim ma’lumotlar saqlanadi; zarur hollarda, huquqlar imkon bersa, model vaznlari, so‘rovlar va javoblarni qayta ishlash qoidalari ham taqdim etiladi. O‘lchangan, qayta tiklangan va sintetik qiymatlar alohida belgilanadi. AI vositalaridan foydalanishni oshkor qilish va ulardan ruxsat etilgan foydalanish bo‘yicha batafsil talablar alohida siyosatda belgilangan.

08. Iqtibos keltirish va litsenziyalar

Foydalanilgan ma’lumotlar to‘plamlari, modellar va dasturiy mahsulotlar matnda hamda adabiyotlar ro‘yxatida mustaqil tadqiqot materiallari sifatida iqtibos qilinadi. Imkon qadar yaratuvchi, yil, nom, versiya, repozitoriy yoki yetkazib beruvchi va DOI yoxud boshqa barqaror identifikator ko‘rsatiladi. Ma’lumotlar to‘plami tavsiflangan maqolaga havola berish haqiqatda foydalanilgan ma’lumotlarni aniqlashni to‘ldiradi, biroq uning o‘rnini bosa olmaydi.

Har bir joylashtirilgan obyekt uchun qayta foydalanishning tushunarli shartlari ko‘rsatiladi. Mualliflar tegishli huquqlarga ega bo‘lsa, o‘z ma’lumotlari uchun ochiq litsenziyani tanlaydi; kod uchun mos dasturiy litsenziya qo‘llaniladi. Maqolaning CC BY 4.0 litsenziyasi alohida joylashtirilgan ma’lumotlar to‘plami, dastur yoki uchinchi tomon materiallariga bo‘lgan huquqlarni avtomatik ravishda o‘zgartirmaydi. Cheklovlar va istisnolar aniq belgilanadi.

Muallif o‘ziga tegishli bo‘lmagan huquqlarni berishi yoki ma’lumotlarni qayta ishlashda manba haqidagi axborotni o‘chirishi mumkin emas. Litsenziyaning mavjudligi iqtibos keltirish majburiyatini bekor qilmaydi. Mualliflik huquqi va nashr etilgan maqoladan qayta foydalanish bo‘yicha batafsil qoidalar Mualliflik huquqi va litsenziyalash siyosatida keltirilgan.

09. Qo‘lyozmani ko‘rib chiqish jarayonidagi tekshiruv

Tahririyat bayonotning mavjudligi va ko‘rsatilgan kirish yo‘llarining ishlashini tekshiradi. Taqrizchilar ma’lumotlar va tavsiflar asosiy xulosalarni tekshirish uchun yetarliligini baholaydi hamda muharrir orqali muayyan fayllar, tushuntirishlar yoki nazorat hisob-kitoblarini so‘rashi mumkin. Tekshiruv tahririyat har bir hisob-kitobni majburiy ravishda qayta ishga tushirishini anglatmaydi va barcha xatolar yo‘qligiga kafolat bermaydi.

Ikki tomonlama anonim taqrizlash uchun mualliflarni oshkor qiluvchi metama’lumotlarsiz shaxssizlantirilgan nusxalar yoki mos yopiq havolalar ishlatiladi; ma’lumotlarning kelib chiqishi va mas’ul saqlovchi haqidagi axborot tahririyatda qoladi. Mavjud ochiq ma’lumotlar to‘plami sabab to‘liq yashirish imkonsiz bo‘lsa, bu muharrirga bildiriladi. Ilmiy tekshirish imkoniyati zarur axborotni faqat rasmiy ravishda olib tashlash uchun qurbon qilinmaydi.

Tekshirish uchun olingan ochiq bo‘lmagan materiallar faqat tahririy vazifa doirasida ishlatiladi hamda boshqa shaxslarga yoki tashqi generativ AI xizmatlariga uzatilmaydi. Kirish huquqlari zarur ishtirokchilar bilan cheklanadi. Yakuniy qarordan oldin mualliflar maqola, ma’lumotlar to‘plami va kod o‘rtasidagi muhim tafovutlarni bartaraf etadi yoki ularni asosli tushuntiradi. Taqrizlashning mustaqilligi va maxfiyligi haqidagi qoidalar to‘liq amal qiladi.

10. Saqlash, yangilash va murojaatlar

Mualliflar dastlabki materiallar, hujjatlar va foydalanilgan kodning nashrdan keyin kamida 5 yil saqlanishini ta’minlaydi; tashkilot, shartnoma yoki boshqa tegishli qoidalar talab qilsa, uzoqroq muddat qo‘llaniladi. Bu jurnal tomonidan belgilangan minimal muddat bo‘lib, indekslash bazalarining universal talabi emas. Saqlash muddati majburiy shartlar bilan cheklangan ma’lumotlar uchun ruxsat etilgan muddatlar va xavfsiz saqlanadigan hujjatlar oldindan kelishiladi. Shubhalar bo‘yicha ko‘rib chiqish yakunlanmagan bo‘lsa, tegishli materiallar ruxsat etilgan saqlash doirasida yo‘q qilinmaydi.

Mas’ul saqlovchi tayinlanadi; muallifning ish joyini o‘zgartirishi ma’lumotlarni mas’ul shaxssiz qoldirmasligi kerak. Mualliflar zaxira nusxalash, kirish huquqlarini himoya qilish va majburiyatlarni topshirishni tashkil etadi. Minimal muddatning tugashi ochiq ma’lumotlar to‘plamini repozitoriydan o‘chirish zarurligini anglatmaydi. Tadqiqot materiallarini saqlash nashr etilgan sonlarni arxivlashdan farq qiladi va ikkinchisi jurnalning alohida siyosatida tartibga solinadi.

Ma’lumotlardagi tuzatishlar o‘zgarishlar tavsifi va maqolada foydalanilgan versiya bilan bog‘lanish ko‘rsatilgan yangi versiya shaklida rasmiylashtiriladi. E’lon qilingan natijalarning ma’nosini o‘zgartiruvchi fayllarni bildirmasdan almashtirish mumkin emas. Muhim xato, kirish imkoniyatining yo‘qolishi yoki shartlar o‘zgarishi yuz bersa, muallif tahririyatni xabardor qiladi; maqolaga ta’siri Tuzatishlar va retraksiyalar siyosatiga muvofiq ko‘rib chiqiladi.

Ma’lumotlardan foydalanish yoki natijalarni takrorlashdagi muammolar haqida maqola, materiallar versiyasi va aniqlangan muammo ko‘rsatilgan holda OJS orqali yoki technosphere@tiiame.uz manziliga xabar beriladi. Ilmiy kelishmovchilik yoki natijani takrorlashga muvaffaqiyatsiz urinish o‘z-o‘zidan ilmiy nohalollikni isbotlamaydi; qoidabuzarliklar haqidagi xabarlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish tartiblari qo‘llaniladi. Siyosatning tasdiqlanishi va joylashtirilishining haqiqiy sanasi qayd etiladi. Yangi rasmiy talablar o‘tmishdagi nashrlarga nisbatan orqaga qaytarib qo‘llanilmaydi, biroq ularning ishonchliligiga oid shubhalar tekshirilishi mumkin.

Uslubiy yo‘nalishlar

Siyosatni tayyorlashda DOAJ shaffoflik tamoyillari, FAIR tamoyillari, AGUning ma’lumotlar va dasturiy ta’minot bo‘yicha tavsiyalari hamda FORCE11 ma’lumotlarga iqtibos keltirish tamoyillari hisobga olindi. Quyidagi aniq talablar, istisnolar va saqlash muddati jurnal tomonidan belgilanadi; bu jurnalning o‘z ma’lumotlar repozitoriysi mavjudligini bildirmaydi.

Sahifa boshiga qaytish


ISSN 2181-3981 (Online)