Xabardor qilingan holdagi rozilik siyosati

Tadqiqotda ishtirok etish uchun axborotlashtirilgan rozilikni va shaxsni aniqlash imkonini beruvchi materiallarni nashr etishga alohida rozilikni olish, hujjatlashtirish, yangilash hamda qaytarib olish tartibi.

Mundarija

1. Maqsad va rozilik turlari
2. Qaror qabul qilishdan oldin beriladigan axborot
3. Rozilikni olish va hujjatlashtirish
4. Qaror qabul qilishda yordam va qonuniy vakillik
5. Tartibni o‘zgartirish va rozilik talabidan ozod etish
6. Yozuvlar, qo‘shimcha maqsadlar va keyingi foydalanish
7. Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materiallarni nashr etishga alohida rozilik
8. Rozilikni yangilash va qaytarib olish
9. Tasdiqlovchi hujjatlarni saqlash va tahririyatga taqdim etish
10. Maqoladagi bayonot va tahririy tekshiruv

01. Maqsad va rozilik turlari

Ushbu siyosat “Texnosfera xavfsizligi” jurnaliga taqdim etiladigan tadqiqotlarda mualliflar axborotlashtirilgan rozilikni qanday ta’minlashi va tasdiqlashini belgilaydi. U so‘rovnomalar, intervyular, kuzatuvlar, aralashuvlar hamda shaxsni aniqlash imkonini beruvchi ma’lumotlar yoki materiallardan foydalanishni qamrab oladi. Axloqiy ekspertizaning qo‘llanish sohasi va umumiy himoya choralari “Insonlar ishtirokidagi tadqiqotlarga qo‘yiladigan axloqiy talablar” bo‘limida belgilangan.

Rozilik faqat imzo emas, balki tushunarli axborot berish va ixtiyoriy qaror qabul qilish jarayonidir. Tadqiqotda ishtirok etishga rozilik, audio yoki video yozib olish hamda ma’lumotlardan muayyan maqsadda foydalanishga rozilik, shuningdek shaxsni tanib olish mumkin bo‘lgan materiallarni nashr etishga alohida rozilik farqlanadi. Bir turdagi rozilik boshqasining o‘rnini bosmaydi; umumiy hujjatda har bir qaror alohida va aniq belgilangan bandda rasmiylashtiriladi.

Ish beruvchi, korxona rahbari yoki jamoa vakilining ruxsati mustaqil qaror qabul qila oladigan ishtirokchining roziligi o‘rnini bosa olmaydi. Muallifning maqolani nashr etishga roziligi va uning litsenziya shartlarini qabul qilishi ham tadqiqot ishtirokchilarining roziligi hisoblanmaydi. Rozilik mavjudligi tadqiqotchilarni xavfsizlikni ta’minlash va huquqlarni himoya qilish majburiyatlaridan ozod etmaydi.

02. Qaror qabul qilishdan oldin beriladigan axborot

Rozilik olinishidan oldin ishtirokchiga u tushunadigan tilda va mos shaklda tushunarli axborot taqdim etiladi. Tushuntirish hajmi tadqiqot xususiyatiga mos bo‘lishi kerak; muhim shartlarni murakkab huquqiy matnda yashirish yoki faqat ishtirok boshlanganidan keyin bildirish mumkin emas. Axborot materiallari quyidagilarni qamrab olishi lozim:

• tadqiqot maqsadi, mas’ul tashkilot, tadqiqot guruhining vazifasi va aynan shu toifadagi ishtirokchilar nima sababdan taklif etilayotgani;
• ishtirokchidan kutiladigan harakatlar, davomiylik, savollar, tartiblar va yozuvlar; tegishli bo‘lsa, aralashuvlarning tajribaviy xususiyati va mavjud muqobil usullar;
• oldindan ko‘rish mumkin bo‘lgan noqulayliklar va xavflar, natija kafolatlanmagan ehtimoliy foydalar, xarajatlar, xarajatlarni qoplash va rag‘batlantirish; tegishli tibbiy tadqiqotlar uchun esa tadqiqot oqibatida yetkazilgan zararda yordam va kompensatsiya;
• to‘planadigan ma’lumotlar, ulardan foydalanish maqsadlari, kirish huquqiga ega shaxslar doirasi, saqlash usullari va muddati yoki uni aniqlash mezonlari, rejalashtirilgan uzatish va keyingi foydalanish;
• rejalashtirilgan nashr, shaxssizlantirish darajasi va maxfiylikning oqilona oldindan ko‘rish mumkin bo‘lgan cheklovlari, jumladan axborotni oshkor etish bo‘yicha tegishli majburiyatlar;
• ishtirok etishdan bosh tortish, ayrim savollarga javob bermaslik va ishtirokni to‘xtatish huquqi, ma’lumotlarni o‘chirish bo‘yicha murojaat tartibi va bunday o‘chirishning oldindan ma’lum cheklovlari;
• qaror uchun muhim bo‘lgan moliyalashtirish va manfaatlar to‘qnashuvi haqidagi axborot, tadqiqotchilarning aloqa ma’lumotlari va ishtirokchi huquqlari bo‘yicha mustaqil murojaat kanali.

Tadqiqotchi savol berish imkoniyatini yaratadi, muhim shartlar tushunilganini tekshiradi va qaror qabul qilish uchun yetarli vaqt beradi. Agar bu ishtirokchi uchun qo‘shimcha xavf tug‘dirmasa, unga axborot va o‘z qarorining nusxasi yoki ularni saqlab qolishning qulay usuli taqdim etiladi.

03. Rozilikni olish va hujjatlashtirish

Rozilik tegishli ishtirok yoki ma’lumotlardan foydalanish boshlanishidan oldin olinadi, tegishli tartibda ruxsat etilgan istisnolar bundan mustasno. Rozilikni tadqiqot guruhining tayyorlangan a’zosi oladi; ishtirokchi tadqiqotchiga qaram bo‘lgan holatlarda ishtirokchilarni himoya qilish siyosatida belgilangan mustaqil rozilik olish choralari qo‘llaniladi. Sukut saqlash va e’tiroz bildirmaslikning o‘zi rozilikni tasdiqlamaydi.

• Yozma rozilik: loyiha, taqdim etilgan axborot versiyasi, kelishilgan harakatlar va sana qayd etiladi; ishtirokchi yoki vakolatli vakil hamda rozilikni olgan shaxsning imzolari tasdiqlangan tartibga muvofiq nazarda tutiladi.
• Elektron rozilik: ishtirokchining aniq harakati, shartlar bilan tanishish va savol berish imkoniyati, shuningdek sana va versiyaning tekshiriladigan yozuvi ta’minlanadi. Oldindan belgilab qo‘yilgan katakchalar mos kelmaydi. Shaxsni tekshirish xavf darajasiga mutanosib bo‘lishi va ortiqcha identifikatsiya ma’lumotlarini yig‘ishga olib kelmasligi kerak.
• Og‘zaki rozilik: ushbu usul tegishli talablarga va tasdiqlangan tartibga muvofiq bo‘lganda ruxsat etiladi. Tadqiqot jurnalida qaror mazmuni, sana va rozilikni olgan shaxs qayd etiladi; talab etilgan hollarda guvoh yoki yozuvdan foydalaniladi. Tibbiy tadqiqotlarda yozma bo‘lmagan rozilik Xelsinki deklaratsiyasiga muvofiq guvoh ishtirokida tasdiqlanishi va hujjatlashtirilishi kerak.
• Anonim so‘rovnoma: uni to‘ldirish oldindan asoslangan va zarur hollarda tasdiqlangan tartib mavjud bo‘lganda, shartlar tushunarli izohlanib, ixtiyoriy tanlov berilganidan keyingina rozilikni ifodalash usuli bo‘lishi mumkin. Shaklni yuborishning o‘zi ishtirokchini xabardor qilmasdan ma’lumot yig‘ishni oqlamaydi.

Asoslangan anonimlikni buzadigan bo‘lsa, faqat rasmiyatchilik uchun ism yoki imzo yig‘ilmasligi kerak; ruxsat etilgan muqobil usul ma’lumot yig‘ishdan oldin belgilanadi. Rozilik olish jarayonining o‘zi zarur xabardor qilish va ruxsatsiz audioyozuvga olinmaydi. Muallifning OJS tizimida ro‘yxatdan o‘tishi va qo‘lyozma topshirish tekshiruv ro‘yxatidagi belgilari ishtirokchilarning roziligi o‘rnini bosa olmaydi.

04. Qaror qabul qilishda yordam va qonuniy vakillik

Savodsizlik, nogironlik yoki til to‘sig‘i rozilik berishga layoqatsizlikni anglatmaydi. Qulay axborot shakllari, tarjima, qo‘shimcha tushuntirish va zarur hollarda mustaqil yordamdan foydalaniladi. Tarjimon va guvoh insonning o‘rniga qaror qabul qilmaydi hamda maxfiylikka rioya qilishi kerak.

Amaldagi qoidalar qonuniy vakil qarorini talab qilsa, tadqiqotchilar uning vakolatlarini tekshiradi va vakillik asosini hujjatlashtiradi. Ishtirokchiga o‘zi tushuna oladigan darajada axborot beriladi va u o‘z xohishini ifoda qila olsa, tushunish imkoniyati doirasida qo‘shimcha ongli roziligi olinadi. Rad etish yoki qarshilik hurmat qilinadi; xizmat rahbari faqat lavozimi tufayli qonuniy vakilga aylanmaydi.

Mustaqil rozilik berish yoshi va ruxsat etilgan istisnolar jurnal belgilagan yagona yosh chegarasi bilan emas, tegishli amaldagi me’yorlar bilan aniqlanadi. Ishtirokchi mustaqil rozilik berish qobiliyati yoki huquqiga ega bo‘lsa, keyingi ishtiroki uchun o‘z roziligi o‘z vaqtida olinadi. Qobiliyat yo‘qotilganda keyingi harakatlar tasdiqlangan protokol va vakolatli organ bilan muvofiqlashtiriladi; oldingi imzo istalgan tartibni davom ettirish uchun cheksiz ruxsat sifatida talqin qilinmaydi.

05. Tartibni o‘zgartirish va rozilik talabidan ozod etish

Axloqiy ekspertizadan ozod qilish, imzolangan shakl talabini bekor qilish va rozilik olish talabidan ozod qilish mazmunan turli qarorlardir. Har bir tegishli istisno, uning ko‘lami va himoya choralari bo‘yicha qaror tegishli faoliyat boshlanishidan oldin vakolatli organ tomonidan hujjatlashtirilishi kerak. Tadqiqotchi, muharrir yoki taqrizchi bunday ozod qilishni mustaqil ravishda taqdim eta olmaydi.

Tartibni o‘zgartirish yoki talabdan ozod qilish so‘ralganda tadqiqotchilar odatdagi tartib nima sababdan imkonsiz yoki amalda bajarib bo‘lmasligini tushuntiradi va kamroq cheklovchi usullarni ko‘rib chiqadi. Sog‘liq bilan bog‘liq tadqiqotlarda odatiy istisnolar uchun CIOMS tavsiyalari birgalikda bajarilishi kerak bo‘lgan shartlarni nazarda tutadi: muhim ijtimoiy ahamiyat, istisnosiz tadqiqotni amalga oshirishning imkonsizligi yoki amalda bajarib bo‘lmasligi hamda xavfning minimal darajadan oshmasligi. Qo‘shimcha huquqiy va axloqiy talablar saqlanadi. Vaqtni tejash yoki javoblar sonini oshirish istagining o‘zi yetarli emas.

Istisno tibbiy vaziyatda kechiktirilgan rozilikka ruxsat etilsa, buning uchun maxsus huquqiy asos va protokolning oldindan tasdiqlanishi talab qilinadi; vakilning yoki rozilik berish qobiliyatini tiklagan ishtirokchining roziligi ilk imkoniyatda olinadi. Bu odatdagi tadqiqotlarni roziliksiz o‘tkazishga umumiy ruxsat emas.

Yashirin usullardan foydalaniladigan tadqiqotlar ishtirokchilarni himoya qilish siyosatidagi qo‘shimcha cheklovlarga bo‘ysunadi. Tadqiqotda rozilik talabidan ozod qilish shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materiallarni nashr etishga avtomatik ruxsat bermaydi. Keyinroq olingan xat yoki imzo oldindan berilgan rozilik sifatida ko‘rsatilmasligi kerak; mualliflar voqealarning haqiqiy ketma-ketligini bildiradi.

06. Yozuvlar, qo‘shimcha maqsadlar va keyingi foydalanish

Majburiy bo‘lmagan audio va videoyozuvlar, takroriy aloqa hamda ma’lumotlardan qo‘shimcha foydalanish usullari alohida tanlov sifatida taklif etiladi. Majburiy bo‘lmagan qismdan bosh tortish asosiy qismda ishtirok etish imkoniyatini bekor qilmaydi. Yozib olish yoki ma’lumotlarni muayyan qayta ishlash aniq bir usul uchun haqiqatan zarur bo‘lsa, bu va mavjud muqobillar oldindan tushuntiriladi; bunday tartib ixtiyoriy qo‘shimcha sifatida ko‘rsatilmasligi kerak.

Bitta loyiha uchun berilgan rozilik har qanday keyingi tadqiqotga, dastlabki ma’lumotlarni oshkor qilishga yoki ularni yangi oluvchilarga uzatishga ruxsat bermaydi. Keyingi foydalanish ishtirokchiga bildirilgan maqsadlar, kirish shartlari va himoya choralari doirasida bo‘lishi lozim. Yangi maqsad kelishilgan ko‘lamdan tashqariga chiqsa, uni amalga oshirishdan oldin yangi rozilik yoki istisno bo‘yicha tegishli qaror talab etiladi.

Kelajakdagi tadqiqotlar uchun keng qamrovli rozilik faqat ruxsat etilgan huquqiy va axloqiy asos, foydalanish yo‘nalishlari, cheklovlar, kirishni boshqarish va ishtirokchining murojaat qilish usullari tushunarli bayon etilgan taqdirdagina mumkin. U barcha huquqlardan cheklanmagan voz kechish hisoblanmaydi. Tadqiqot materiallaridan ochiq yoki cheklangan foydalanish shartlari Ma’lumotlarning ochiqligi va tadqiqot natijalarining takrorlanuvchanligi siyosati bilan belgilanadi.

07. Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materiallarni nashr etishga alohida rozilik

Tadqiqot materiallari ishtirokchining shaxsini oqilona tarzda aniqlash imkonini bersa, jurnal nashr etish uchun alohida yozma rozilikni, shu jumladan tegishli tarzda hujjatlashtirilgan elektron shaklni talab qiladi. Bu tanib olish mumkin bo‘lgan fotosuratlar, videolar, ovoz yozuvlari, holat tavsiflari va kontekstdan insonni aniqlash imkonini beruvchi iqtiboslarga taalluqlidir. Anonimlik yuzasidan asosli shubha mavjud bo‘lsa, rozilik talab etiladi. Rozilik mavjud bo‘lganda ham ortiqcha identifikatsiya ma’lumotlari olib tashlanadi.

Ishtirokchiga nashr etilishi mo‘ljallangan ma’lumotlar va materiallar ularning ko‘zda tutilgan kontekstida ko‘rsatiladi; bemor haqidagi shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar nashr etilganda unga qo‘lyozma ko‘rsatiladi. Hujjatda aynan qaysi materiallar va ularning qaysi versiyasiga ruxsat berilgani aniqlanishi kerak. Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan mazmun sezilarli kengaytirilsa, rozilik yangilanadi.

Qaror qabul qilishdan oldin maqolaning internetda ochiq bo‘lishi, materialning tarqalishi va qayta foydalanilishi mumkinligi tushuntiriladi. Jurnal CC BY 4.0 litsenziyasini qo‘llaydi: ushbu litsenziya berilgan mualliflik huquqlari doirasida uning shartlariga rioya qilingan holda qayta foydalanishga imkon beradi, biroq shaxsiy hayot va tasvirga bo‘lgan huquqlarni o‘z-o‘zidan bekor qilmaydi. Nashrga rozilik barcha shaxsiy huquqlardan voz kechish yoki boshqa shaxslar tarqatgan nusxalar ustidan nazorat kafolati sifatida rasmiylashtirilmaydi.

Talab etiladigan rozilik mavjud bo‘lmasa, shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan material nashr etilmaydi: u olib tashlanadi yoki ilmiy mazmunni buzmagan holda tegishli ravishda shaxssizlantiriladi. Shaxs bilan bog‘lana olmaslik yoki uning sukut saqlashi ruxsat hisoblanmaydi. Vafot etgan ishtirokchilar uchun ruxsatning joizligi va vakilning vakolatlari qarindoshlar rozi deb taxmin qilish asosida emas, amaldagi talablarga muvofiq baholanadi.

08. Rozilikni yangilash va qaytarib olish

Tartiblar, xavflar, ma’lumotlardan foydalanish yoki nashr etiladigan shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materiallar tarkibi sezilarli o‘zgarganda rozilik qayta ko‘rib chiqiladi. Yangi axborot o‘zgartirilgan harakatlar boshlanishidan oldin bildiriladi; zarur bo‘lsa, yangi rozilik va axloqiy qo‘mitaning oldindan qarori olinadi. Rad etish uchun jazolash yoki salbiy munosabatda bo‘lish mumkin emas.

Ishtirokni to‘xtatish, ma’lumotlardan keyingi foydalanishni to‘xtatish va nashrga berilgan ruxsatni qaytarib olish turli murojaatlardir. Tadqiqotchilar shaxsning xohishini aniqlashtiradi, tegishli kelgusidagi harakatlarni to‘xtatadi va qaysi ma’lumotlar o‘chirilishi yoki majburiy asosga ko‘ra saqlanishi mumkinligini tushuntiradi. Qaytarib bo‘lmaydigan shaxssizlantirishdan keyin muayyan yozuvni aniqlash imkonsiz bo‘lishi mumkin; bunday cheklovlar rozilikdan oldin tushuntiriladi, keyinchalik joriy etilmaydi.

Shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materialni nashr etishga rozilik nashrdan oldin qaytarib olinsa, mualliflar darhol tahririyatni xabardor qiladi; masala tegishli tarzda hal etilmaguncha material nashrga chiqarilmaydi. Nashrdan keyingi murojaatlar inson huquqlari va tuzatishlar hamda retraksiyalar qoidalarini hisobga olgan holda ko‘rib chiqiladi; zarur bo‘lsa, shaxsiy hayotni himoya qilish choralari qo‘llaniladi. Tarqalgan barcha nusxalarni o‘chirishga va’da berish yoki har qanday so‘rovni butun maqolani retraksiya qilishga avtomatik asos deb hisoblash mumkin emas.

09. Tasdiqlovchi hujjatlarni saqlash va tahririyatga taqdim etish

Tasdiqlovchi hujjatlarning haqiqiyligi va saqlanishi uchun tadqiqot tashkiloti va tayinlangan hujjat saqlovchisi javobgardir; mas’ul muallif tahririyatning tekshiruv o‘tkazish imkoniyatini ta’minlaydi. Rozilik shakllari, kodlash kalitlari va ishtirokchilarga oid ma’lumotlar cheklangan kirish sharoitida saqlanadi. Saqlash muddatlari va mas’uliyatni topshirish tartibi amaldagi talablar, tasdiqlangan protokol hamda shaxsga doir ma’lumotlarni saqlash bo‘yicha majburiy cheklovlarni hisobga olgan holda Ma’lumotlarning ochiqligi va tadqiqot natijalarining takrorlanuvchanligi siyosati bilan belgilanadi.

Jurnalga odatda mualliflarning bayonoti va talab etilganda foydalanilgan rozilik shakli yoki axborot varaqasining toza namunasi taqdim etiladi. Shaxsga doir ma’lumotlar mavjud imzolangan hujjatlar maqolada, ochiq ilovalarda yoki ommaviy repozitoriyda joylashtirilmaydi va zaruratsiz taqrizchilarga uzatilmaydi.

Muayyan rozilikni tekshirish zarur bo‘lsa, tahririyat xavfsiz va mutanosib usulni kelishib oladi: mas’ul saqlovchining tasdig‘i, shaxsiy ma’lumotlari yashirilgan nusxa yoki boshqa yetarli hujjat. To‘liq shakllar oldindan kelishuv va tegishli asos bo‘lmasdan odatiy aloqa kanali orqali yuborilmaydi. Ikki tomonlama anonim taqrizlashda mualliflarni aniqlovchi ma’lumotlar tahririyatga alohida yuboriladi; ishtirokchilar ma’lumotlari nashrdan keyin ham himoya qilinadi.

10. Maqoladagi bayonot va tahririy tekshiruv

Rozilik haqidagi ma’lumotlar Tadqiqot etikasi siyosatida nazarda tutilgan tadqiqot etikasi talablariga rioya qilish haqidagi yagona bayonotga kiritiladi va usullar bo‘limida zarur izohlar beriladi. Alohida takroriy bo‘lim talab etilmaydi. Mualliflar rozilik olish va uni hujjatlashtirish usulini, zarur bo‘lsa qonuniy vakillikni, istisnolar asoslarini hamda shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan materiallarni nashr etish uchun alohida rozilik mavjudligini ko‘rsatadi.

Rozilik talab etilmagan bo‘lsa, buning aniq asosi tushuntiriladi: masalan, tadqiqotda insonlar yoki shaxsni aniqlash mumkin bo‘lgan ma’lumotlar va materiallar ishtirok etmagan. Rozilik zarur bo‘lib, vakolatli organ ushbu talabdan ozod qilgan bo‘lsa, organ nomi, sana, mavjud bo‘lsa qaror raqami va uning ko‘lami ko‘rsatiladi. “Qo‘llanilmaydi” degan ifoda ozod qilish haqidagi ma’lumot o‘rnini bosa olmaydi, qo‘mita roziligi esa o‘z-o‘zidan ishtirokchining roziligi olinganini isbotlamaydi.

Tahririyat aniqlashtirishlarni so‘rashi hamda tekshiruv tugaguncha qo‘lyozmani ko‘rib chiqish yoki nashr etishni vaqtincha to‘xtatishi mumkin. Izohning yo‘qligi o‘z-o‘zidan qoidabuzarlikni isbotlamaydi, biroq zarur rozilikning olinmagani nashr etishga to‘sqinlik qilishi mumkin. Soxta shakllar yoki bayonotlar haqidagi shubhalar Qoidabuzarliklar haqidagi xabarlarni ko‘rib chiqish siyosati bo‘yicha, apellatsiyalar esa Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati bo‘yicha ko‘riladi.

Ishtirokchilar, ularning vakillari va mualliflar qo‘lyozma yoki maqolani hamda masala mohiyatini ortiqcha shaxsiy ma’lumotlarsiz ko‘rsatib, technosphere@tiiame.uz manziliga murojaat qilishi mumkin. Ushbu siyosat o‘tmishda mavjud bo‘lmagan roziliklarni orqaga qaytarib yaratmaydi: oldingi tadqiqotlar uchun tegishli davr talablari va ishtirokchilarning haqiqiy huquqlari hisobga olinadi.

Axloqiy va metodologik yo‘nalishlar

Hujjatlar tadqiqotning xususiyati va ularning qo‘llanish sohasi hisobga olingan holda tatbiq etiladi. Tibbiy tavsiyalar odatdagi so‘rovnoma yoki intervyuni tibbiy tadqiqotga aylantirmaydi. Ushbu siyosat rozilik olish tartiblarini aniqlashtiradi va jurnalning boshqa axloqiy siyosatlari bilan birgalikda qo‘llaniladi.

• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing
• WMA Declaration of Helsinki (2024)
• CIOMS International Ethical Guidelines for Health-related Research Involving Humans (2016)
• ESRC Research Ethics Guidance: Consent
• ESRC Research Ethics Guidance: Research with Children and Young People
• ICMJE Recommendations: Protection of Research Participants
• Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)