Mualliflik huquqi va litsenziyalaş siyosati

Mualliflik huquqlarini saqlab qolish, jurnalga nashr etish huquqini berish hamda maqolalar, illyustratsiyalar va qo‘shimcha materiallardan qayta foydalanish shartlari.

Mundarija

1. Huquqiy asos va huquqlarning tegishliligi
2. Nashr etishga ruxsat va mualliflarning tasdiqlari
3. CC BY 4.0 ochiq litsenziyasi
4. Mualliflikni ko‘rsatish va o‘zgarishlarni belgilash
5. Uchinchi shaxslar materiallari va litsenziyadan istisnolar
6. Ilovalar, ma’lumotlar va dasturiy kod
7. O‘z-o‘zini arxivlash va qayta joylashtirish
8. Litsenziya chegaralari va avtomatlashtirilgan foydalanish
9. Litsenziya xabarnomalari va ilgari nashr etilgan maqolalar
10. Huquqbuzarliklar, murojaatlar va ma’lumotlarni tuzatish

01. Huquqiy asos va huquqlarning tegishliligi

Ushbu siyosat “Texnosfera xavfsizligi” jurnalining materiallariga tatbiq etiladi. Huquqiy asos — O‘zbekiston Respublikasining 2006-yil 20-iyuldagi O‘RQ-42-son “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonunining amaldagi tahriri, boshqa tegishli normalar va O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalaridir.

Mualliflar o‘zlariga tegishli mualliflik huquqlarini saqlab qoladilar. Jurnal maqolaga bo‘lgan mutlaq huquqlarni o‘ziga o‘tkazishni talab qilmaydi. Muallifning shaxsiy nomulkiy huquqlari, jumladan muallif deb e’tirof etilish, ismga bo‘lgan huquq va obro‘sini himoya qilish huquqlari saqlanadi hamda boshqa shaxsga o‘tkazilmaydi; ulardan foydalanishdan voz kechish talab qilinmaydi (Qonunning 18-moddasi).

Nashrdan oldin tegishli huquq egasi aniqlanadi. Xizmat asari bo‘yicha mutlaq huquqlar, agar shartnomada boshqacha belgilanmagan bo‘lsa, ish beruvchiga tegishli bo‘lishi mumkin (34-modda). Muallif ish beruvchi, hammualliflar yoki boshqa huquq egasidan zarur vakolatlarni olishi shart. Nashriyotchining jurnalga nashr sifatidagi huquqlari (17-modda) har bir maqolaning mualliflik huquqlarini avtomatik ravishda qo‘lga kiritishini anglatmaydi.

02. Nashr etishga ruxsat va mualliflarning tasdiqlari

Nashrdan oldin mualliflar yoki vakolatli huquq egasi nashriyotchiga maqolani jurnalda birinchi marta nashr etish va uni CC BY 4.0 litsenziyasi asosida tarqatish uchun nomutlaq huquq beradi. Ruxsat kelishilgan tahririy tayyorlash va sahifalash, bosma va elektron shaklda takrorlash, internetga joylashtirish, tarqatish, jurnal sonlariga kiritish, saqlash va arxivlash, shuningdek bibliografik metama’lumotlarni tarqatishni qamrab oladi.

Ruxsat Qonunning 38, 39 va 42-moddalariga rioya qilingan holda yozma shaklda, jumladan tegishli tarzda rasmiylashtirilgan elektron hujjat orqali beriladi. Kelishuvda foydalanish usullari, hudud — butun dunyo, muddat — tegishli huquqlar amal qiladigan davr, CC BY 4.0 ga rozilik va majburiy normalar hisobga olingan holda mualliflik haqi shartlari belgilanadi. Ushbu axborot matni tegishli tartibda rasmiylashtirilgan kelishuv o‘rnini bosa olmaydi; faylni yuklashning o‘zi barcha zarur vakolatlar mavjudligini tasdiqlamaydi.

Mas’ul muallif yakuniy versiya barcha hammualliflar tomonidan ma’qullanganini, huquqlarni berish qonuniyligini va cheklovlar oshkor qilinganini tasdiqlaydi. Muhim tahririy o‘zgarishlar mualliflar bilan kelishiladi. Ilgari joylashtirilgan preprint qo‘lyozma topshirilganda oshkor qilinadi; jurnalda birinchi marta nashr etish huquqi preprint ilgari mavjud bo‘lmaganini anglatmaydi. Agar alohida siyosatda nashr xizmatlari uchun to‘lov nazarda tutilgan bo‘lsa, bu mualliflik huquqlarini sotib olishni anglatmaydi.

03. CC BY 4.0 ochiq litsenziyasi

Maqolalar Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0) litsenziyasi asosida nashr etiladi. Litsenziya shartlariga rioya qilingan taqdirda, u bilan qamrab olingan materiallardan nusxa olish, ularni tarqatish, tarjima qilish va qayta ishlash, jumladan tijorat maqsadlarida, alohida ruxsatsiz foydalanishga imkon beradi. Qonunda belgilangan istisnolar, mualliflik huquqi cheklovlari va jamoat mulki maqomi mustaqil ahamiyatini saqlab qoladi.

• Tarqatishda mualliflik ko‘rsatilishi, huquq egasi taqdim etgan mualliflik huquqi va litsenziya haqidagi xabarnomalar, tegishli kafolatlar bo‘yicha izoh hamda manbaga havola amaliy jihatdan imkon qadar saqlanishi kerak.
• Kiritilgan o‘zgarishlar ko‘rsatiladi, avvalgi o‘zgarishlar haqidagi ma’lumotlar saqlanadi va CC BY 4.0 litsenziyasiga yoki uning matniga havola beriladi. Mualliflar yoki jurnal foydalanuvchini yoxud foydalanish usulini ma’qullayotgandek taassurot yaratish mumkin emas.
• Litsenziya bergan huquqlarni amalga oshirishga to‘sqinlik qiluvchi qo‘shimcha huquqiy cheklovlar yoki texnik choralarni joriy etish mumkin emas.

CC BY 4.0 shartlariga muvofiq, litsenziyaga rioya qiluvchi foydalanuvchilarga berilgan ruxsat qaytarib olinmaydi. Materialni joylashtirishni to‘xtatish yoki siyosatni o‘zgartirish ilgari berilgan litsenziyani o‘z-o‘zidan bekor qilmaydi. Qonunning majburiy normalari o‘z kuchida qoladi; asarni chaqirib olish bilan bog‘liq 18-modda masalalari alohida ko‘rib chiqiladi va barcha foydalanuvchilar huquqlarining avtomatik bekor qilinishiga tenglashtirilmaydi.

04. Mualliflikni ko‘rsatish va o‘zgarishlarni belgilash

Ilmiy maqsadda qayta foydalanishda mualliflar, maqola nomi, jurnal, yil, jild, son, sahifalar yoki maqola raqami, DOI yoxud doimiy havola va litsenziyani ko‘rsatish tavsiya etiladi. To‘liq bibliografik tavsif ilmiy iqtibos keltirish standarti hisoblanadi; u CC BY 4.0 shartlaridan ortiq qo‘shimcha cheklov sifatida joriy etilmaydi.

Tarjima, qisqartma va moslashtirilgan illyustratsiya o‘zgartirilgan versiya sifatida belgilanishi kerak. Ularni mualliflar va tahririyat ma’qullagan asl matn yoki tasvir sifatida ko‘rsatish mumkin emas. Qayta tarqatish mualliflikni o‘zlashtirish, dastlabki nashrni yashirish yoki qayta ishlangan materialni yangi, mustaqil original maqola sifatida taqdim etish huquqini bermaydi.

05. Uchinchi shaxslar materiallari va litsenziyadan istisnolar

Muallif o‘zlashtirilgan rasmlar, fotosuratlar, xaritalar, jadvallar, matn parchalari, so‘rovnomalar va boshqa himoyalangan materiallarga bo‘lgan huquqlarni tekshiradi. Zarur hollarda manbaga havola berishning o‘zi ruxsat o‘rnini bosa olmaydi. Erkin foydalanishga faqat amaldagi qonun yoki manba litsenziyasi doirasida yo‘l qo‘yiladi.

Bunday materialni maqolaning umumiy litsenziyasiga kiritish uchun uni CC BY 4.0 asosida tarqatishga imkon beruvchi vakolatlar zarur. Faqat bir marta nashr etishga ruxsat ochiq litsenziyalash huquqini har doim ham bermaydi. Boshqa litsenziya yoki cheklangan ruxsat mavjud bo‘lsa, rasm osti yozuvi huquq egasi, manba, alohida shartlar va material maqolaning CC BY 4.0 litsenziyasidan istisno ekanini bevosita ko‘rsatishi kerak.

Qonuniy asos yetarli bo‘lmasa, material nashrdan oldin almashtiriladi yoki olib tashlanadi. O‘quvchi litsenziyadan aniq istisno qilingan obyektlar shartlarini alohida tekshiradi; jurnal o‘zi ega bo‘lganidan ortiq huquqlarni taqdim eta olmaydi.

06. Ilovalar, ma’lumotlar va dasturiy kod

Mualliflar yaratgan va maqolaning bir qismi sifatida nashr etilgan matnli hamda tasviriy ilovalar, agar muayyan obyekt yonida boshqa shartlar ko‘rsatilmagan bo‘lsa, CC BY 4.0 bilan qamrab olinadi. Istisnolar maqolada va ilova faylining o‘zida ko‘rinib turishi kerak.

Tashqi repozitoriylardagi mustaqil ma’lumotlar to‘plamlari, dasturiy kod, modellar va materiallar uchun ularning o‘z litsenziyasi, versiyasi va doimiy havolasi ko‘rsatiladi. Maqola litsenziyasi ularga avtomatik tatbiq etilmaydi. Dasturiy kod uchun mos dasturiy ta’minot litsenziyasi tanlanadi; ma’lumotlarda esa ma’lumotlar bazasiga bo‘lgan huquqlar, uchinchi shaxslar huquqlari va qonuniy kirish cheklovlari hisobga olinadi.

Mualliflik huquqi bilan himoyalanmaydigan faktlar faqat maqolaga kiritilgani sabab mutlaq mualliflik huquqi obyektiga aylanmaydi. Biroq taqdim etishning ijodiy shakli va ma’lumotlar bazasining himoyalanadigan tuzilishi mustaqil huquqiy himoyaga ega bo‘lishi mumkin. Ma’lumotlarning mavjudligi, hujjatlashtirilishi va ruxsat etilgan oshkor qilish cheklovlari Ma’lumotlar va takrorlanuvchanlik siyosati asosida belgilanadi.

07. O‘z-o‘zini arxivlash va qayta joylashtirish

Mualliflar preprintni, qabul qilingan mualliflik qo‘lyozmasini va maqolaning nashr etilgan versiyasini institutsional hamda sohaviy repozitoriylarda, shaxsiy saytlarda va boshqa qonuniy platformalarda jurnal tomonidan embargo qo‘yilmagan holda joylashtirishi mumkin. Versiya aniq belgilanishi kerak; nashrdan keyin bibliografik havola, mavjud bo‘lsa DOI va litsenziya haqidagi ma’lumotlar qo‘shiladi.

Preprint va qabul qilingan qo‘lyozma uchun huquq egasi aynan shu versiyaga haqiqatan bergan shartlar ko‘rsatiladi. Nashr etilgan versiyaning CC BY 4.0 litsenziyasi avvalgi barcha fayllarga avtomatik berilgan deb hisoblanmaydi. Nashr etilgan versiya qayta joylashtirilganda uning litsenziya xabarnomalari va uchinchi shaxslar materiallariga oid istisnolar saqlanadi.

Ochiq litsenziya yopiq taqrizlarga, tahririy yozishmalarga, imzolangan rozilik shakllariga va foydalanuvchilarning shaxsiy ma’lumotlariga tatbiq etilmaydi. Versiyani repozitoriyda joylashtirish alohida yangi nashr haqida noto‘g‘ri taassurot yaratmasligi yoki maqolaning tuzatilishi yoxud qaytarib olinishini yashirmasligi kerak.

08. Litsenziya chegaralari va avtomatlashtirilgan foydalanish

CC BY 4.0 patent huquqlarini, tovar belgilariga bo‘lgan huquqlarni, boshqa shaxslarning shaxsga doir ma’lumotlaridan yoki inson tasviridan foydalanishga ruxsatni bermaydi. Boshqa shaxsga o‘tkazilmaydigan shaxsiy nomulkiy huquqlar amaldagi qonunchilik doirasida saqlanadi. Asardan foydalanishga ruxsat tadqiqot ishtirokchisi haqidagi ma’lumotlardan istalgan keyingi foydalanishga uning roziligini anglatmaydi.

Matn va ma’lumotlarni avtomatlashtirilgan tahlil qilish, jumladan sun’iy intellektni ishlab chiquvchi kompaniyalar tomonidan foydalanish, tegishli harakatlar CC BY 4.0 bilan qamrab olingan yoki qonun bilan ruxsat etilgan darajada mumkin. Litsenziya talablari mashina yordamida qayta ishlash va himoyalangan parchalarning tarqatilishiga ham tatbiq etiladi. Ushbu siyosat yopiq materiallarga kirish yoki kirish nazoratini chetlab o‘tishga ruxsat bermaydi.

Litsenziya ilmiy aniqlikni, materialning muayyan vazifaga yaroqliligini yoki boshqa barcha zarur ruxsatlar mavjudligini kafolatlamaydi. Uning kafolatlarsizlik haqidagi qoidalari faqat qonun ruxsat etgan doirada qo‘llaniladi. Mualliflar, muharrirlar va taqrizchilarning AI vositalaridan foydalanishi qo‘shimcha ravishda Sun’iy intellekt vositalaridan foydalanish siyosati bilan tartibga solinadi.

09. Litsenziya xabarnomalari va ilgari nashr etilgan maqolalar

Har bir nashr etilgan maqolada, jumladan to‘liq HTML va PDF matnlarida haqiqiy huquq egasi, yil va litsenziyaga havola bilan CC BY 4.0 ko‘rsatiladi. Ushbu ma’lumotlar maqola sahifasi va yuboriladigan metama’lumotlar bilan mos bo‘lishi kerak. Huquqlar mualliflarga tegishli bo‘lsa, “© [Yil] Muallif(lar)” belgisi ishlatiladi; boshqa huquq egasi faqat hujjatlar bilan tasdiqlangan asoslar mavjud bo‘lganda ko‘rsatiladi.

Sayt, uning dizayni, logotiplari yoki jurnal soniga umumiy huquqlarni ko‘rsatish alohida maqolaga bo‘lgan huquqlar haqidagi xabarnoma o‘rnini bosa olmaydi. Bunday belgi maqola litsenziyasi ruxsat etgan qayta foydalanishni cheklamasligi kerak.

Arxiv materiallari uchun har bir nashrning aniq shartlari tekshiriladi. Siyosatning yangi tahriri o‘z-o‘zidan avvalgi litsenziyani o‘zgartirmaydi va huquqiy maqomi noaniq materiallarni CC BY 4.0 ga aylantirmaydi. Qayta litsenziyalash yetarli huquqlarni talab qiladi; o‘zgarishlar ilgari berilgan ruxsatlar haqidagi ma’lumotlar saqlangan holda shaffof rasmiylashtiriladi. Belgilashdagi xatolar maqola sahifasi, fayllar va metama’lumotlarda tuzatiladi.

10. Huquqbuzarliklar, murojaatlar va ma’lumotlarni tuzatish

Huquqbuzarlik haqidagi xabar tahririyatga yuboriladi: technosphere@tiiame.uz. Maqola yoki DOI, bahsli obyekt, manba, huquqbuzarlik mohiyati va murojaatchining huquqlari yoki vakolatlarini tasdiqlovchi dalillar ko‘rsatilishi kerak. Ortiqcha shaxsiy hujjatlar yuborilmasligi lozim.

Tahririyat asoslar va hujjatlarni tekshiradi, tushuntirishlar so‘raydi va zarur bo‘lsa nashrni vaqtincha to‘xtatadi. Maqola chop etilganidan keyin mualliflikni ko‘rsatish yoki litsenziyani aniqlashtirish, tuzatish, noqonuniy joylashtirilgan muayyan obyektga kirishni cheklash yoki tegishli siyosatga muvofiq maqolani qaytarib olish mumkin. Muhim o‘zgarishlar yashirincha kiritilmaydi. Maqolaning ilmiy retraksiyasi o‘z-o‘zidan CC BY 4.0 ni bekor qilmaydi; qonun va sudning majburiy ko‘rsatmalari bajariladi.

CC BY 4.0 shartlarining buzilishi litsenziyaning 6-bo‘limiga muvofiq huquqbuzarning huquqlarini tugatadi. Huquqbuzar qoidabuzarlik haqida xabardor bo‘lganidan keyin 30 kun ichida uni bartaraf etsa, huquqlar avtomatik tiklanishi mumkin; shuningdek litsenziya beruvchining bevosita qarori bilan tiklanadi. Bu qoida zarar qoplash talablarini bekor qilmaydi va tahririyatning javob berish muddati hisoblanmaydi.

Tahririy murojaatlar tartibi Shikoyatlar va apellatsiyalarni ko‘rib chiqish siyosati bilan belgilanadi. Vakolatli organ yoki sudga murojaat qilish ushbu tartibdan qat’i nazar mumkin. Siyosat o‘zgartirilganda yangilanish sanasi va o‘zgarishlar xususiyati ko‘rsatiladi; ilgari qonuniy ravishda berilgan huquqlar alohida hisobga olinadi.

Huquqiy asoslar va litsenziya shartlari

O‘zbekiston Respublikasi qonunchiligining majburiy normalari qo‘llaniladi. Ochiq litsenziya shartlari uning to‘liq yuridik matni bilan belgilanadi; bu yerda keltirilgan tushuntirishlar uning o‘rnini bosa olmaydi.

• O‘zbekiston Respublikasining O‘RQ-42-son “Mualliflik huquqi va turdosh huquqlar to‘g‘risida”gi Qonuni
• CC BY 4.0 — rus tilidagi qisqacha tavsif
• CC BY 4.0 — to‘liq yuridik matn
• Ilmiy nashrlarda shaffoflik va ilg‘or amaliyot tamoyillari