Insonlar iştirokidagi tadqiqotlarga etik talablar

Tadqiqot iştirokçilarining huquqlari, qadr-qimmati, xavfsizligi va şaxsiy hayotini himoya qiliş talablari: etik ekspertiza va iştirokçilarni jalb etişdan qölyozmada natijalarni bayon qilişgaça.

01. Qöllaniş doirasi

Siyosat jurnalga taqdim etiladigan, insonlar bevosita iştirok etadigan yoxud ularning şaxsini aniqlaş imkonini beradigan ma’lumot yoki materiallardan foydalaniladigan tadqiqotlarga tatbiq etiladi. Jurnal yönalişlari doirasida bunga fermerlar va suv iste’molçilari örtasidagi sörovlar, mutaxassislar bilan intervyular, mehnat faoliyatini kuzatiş, texnologiyalarning inson xulq-atvori va farovonligiga ta’sirini baholaş hamda şaxsga doir yozuvlarni tahlil qiliş kiradi.

Agar insonlar tadqiqot iştirokçilari bölmasa va ularning şaxsiy ma’lumotlari örganilmasa, xöjalik hududida agronomik tajriba ötkazişning özi insonlar iştirokidagi tadqiqot hisoblanmaydi. Bunda Tadqiqot etikasi siyosatida belgilangan ruxsatlar, xavfsizlik va atrof-muhitga ta’sirga oid talablar saqlanib qoladi.

Mualliflar tadqiqot ötkaziladigan mamlakatlar va taşkilotlarning tatbiq etiladigan talablariga rioya qiladi. Helsinki deklaratsiyasi va CIOMS tavsiyalari tibbiy hamda soğliq bilan boğliq tadqiqotlarga öz qöllaniş doirasi çegarasida tatbiq etiladi; ijtimoiy va taşkiliy tadqiqotlar tegişli kasbiy etik me’yorlar asosida baholanadi.

02. Oldindan etik ekspertiza

Iştirokçilarni jalb etiş, tadqiqot aralaşuvini amalga oşiriş yoki şaxsni aniqlaş mumkin bölgan ma’lumotlardan yangi maqsadda foydalanişni boşlaşdan oldin vakolatli mustaqil etika qömitasining ma’qullaşi yoxud amaldagi qoidalar ruxsat bergan hollarda ekspertizadan ozod etiş töğrisidagi hujjatlaştirilgan qaror olinişi kerak. Qaror haqiqiy tadqiqot protokolini, iştirokçilar guruhlarini, tadqiqot joylarini va ma’lumotlardan foydalaniş usullarini qamrab olişi lozim.

Taşkilotning öz qömitasi yöqligi zarur ekspertizadan ozod qilmaydi: tegişli faoliyat boşlanişidan oldin vakolatli taşqi organ tomonidan körib çiqiş taşkil etiladi. Xöjalik rahbari, iş beruvçi yoki mahalliy ma’muriyat ruxsati etik ekspertiza va şaxsiy rozilik örnini bosmaydi.

Etik ekspertizadan ozod qiliş, rozilik olişdan ozod qiliş va imzolangan rozilik blankasidan foydalanmaslikka ruxsat beriş — turli qarorlardir. Anketaning anonimligi yoki xavf past deb taxmin qilinişi mualliflarga tadqiqotni özlari ozod etilgan deb e’lon qiliş huquqini bermaydi. Avvaldan qayta tiklab bölmaydigan tarzda şaxssizlantirilgan oçiq ma’lumotlar tahlili yoki insonlar iştirokisiz iş uçun ekspertiza tatbiq etilmasligining tekşiriladigan asosini keltiriş yetarli bölişi mumkin; noaniqlik bölsa, vakolatli organ xulosasi talab etiladi.

Keyinroq berilgan ma’qullaşni oldindan berilgan deb körsatiş mumkin emas. Dastlabki loyihani ma’qullaş uning ma’lumotlaridan keyingi har qanday foydalanişga avtomatik ruxsat hisoblanmaydi. Qarorlarning sanasi va doirasi haqqoniy körsatiladi; avval ötkazilgan tadqiqotlarni baholaşda ular bajarilgan paytdagi talablar hisobga olinadi.

03. Ilmiy asoslanganlik va xavfning mutanosibligi

Tadqiqot asoslangan maqsadga, unga erişişga yaroqli dizaynga va iştirokçilarga mutanosib yuklamaga ega bölişi kerak. Tadqiqotçilar jismoniy oqibatlar bilan birga ruhiy, ijtimoiy, iqtisodiy va obröga ta’sir qiluvçi oqibatlarni, jumladan işni yöqotiş, suvdan foydalaniş imkoniyati yomonlaşişi yoki daromad va xöjalik faoliyati haqidagi ma’lumotlar oşkor bölişi xavfini baholaydi.

  • Faqat bayon etilgan tadqiqot maqsadlari uçun zarur ma’lumotlar yiğiladi; nozik savollar va qöşimça jarayonlar asoslantirilişi kerak.
  • Mavjud imkoniyatlar orasidan xavfi kamroq usullar tanlanadi; himoya çoralari dala, korxona yoki raqamli muhitning haqiqiy şaroitlariga mos bölişi lozim.
  • Agar bunday va’dalar ta’minlanmagan bölsa, iştirokçilarga tajribaviy texnologiyadan kafolatlangan foyda, moliyalaştiriş yoki resurslardan foydalaniş imkoniyatining yaxşilanişi va’da qilinmaydi.
  • Mas’ul tadqiqotçi jamoaning tayyorgarligini, yuzaga kelayotgan xavflar kuzatuvini hamda xavfli harakatlarni öz vaqtida özgartiriş yoki töxtatiş imkoniyatini ta’minlaydi.

04. Adolatli jalb etiş va himoyaga muhtoj iştirokçilar

Iştirokçilarni kiritiş va çiqariş mezonlari ilmiy vazifalar va xavfsizlik bilan asoslanadi. Insonlarni faqat ularga ta’sir ötkaziş osonligi yoki tadqiqotçiga qaramligi sababli jalb etiş mumkin emas. Talabalar, böysunuvçi xodimlar, vaqtinçalik işçilar, qaror qabul qiliş imkoniyati çeklangan şaxslar va iqtisodiy jihatdan qaram guruhlar bilan işlaş alohida e’tibor talab qiladi.

Iştirok etiş işga qabul qiliş, öqiş natijasini baholaş, suv yoki xizmat oliş yoxud tegişli tölovlarni oliş şarti böla olmaydi. Vakolat yoki xizmat munosabatlariga boğliq qaramlik mavjud bölsa, jalb etiş va rozilik oliş bosimni kamaytiradigan tarzda, jumladan mustaqil şaxs orqali taşkil etiladi. Şaxsiy javoblar iştirokçilarni nazorat qiliş yoki jazolaş uçun rahbariyatga berilmaydi.

Rozilik talab etiladigan hollarda voyaga yetmaganlar va mustaqil ravişda haqiqiy rozilik bera olmaydigan şaxslar uçun tegişli huquqiy asoslar, qonuniy vakil ruxsati va iştirokçining öziga tuşunarli izoh nazarda tutiladi. Iştirokçi öz tuşuniş darajasida anglangan ma’qullaşini bildira olsa, bu ham qöşimça ravişda olinadi; rad etiş yoki qarşilik hurmat qilinadi. Himoyaga muhtojlik alohida himoya çoralarini va iştirokni asoslaşni talab qiladi, butun guruhlarni avtomatik çiqarib taşlaşni emas.

Xarajatlarni qoplaş va ruxsat etilgan haq tölaş şaffof hamda mutanosib bölişi kerak. Şartlar xavfli iştirokka haddan taşqari undamasligi yoki iştirok töxtatilganda şaxsni avvaldan tegişli bölgan xarajat qoplamasidan mahrum qilmasligi lozim.

06. Şaxsni va maxfiy ma’lumotlarni himoya qiliş

Tadqiqotçilar şaxsiy ma’lumotlarga kirişni vakolatli şaxslar bilan çeklaydi, uzatiş va saqlaşni himoyalaydi, kodlaş kalitlarini tadqiqot ma’lumotlari töplamidan alohida saqlaydi. Kodlaş yoki ismni raqamga almaştiriş qayta tiklab bölmaydigan şaxssizlantirişga teng emas. Xöjalik koordinatalari, kam uçraydigan lavozim, belgilar birikmasi yoki sözma-söz iqtibos iştirokçini aniqlaş imkonini berişi mumkin.

Qölyozma va ilovalarga zarur bölmagan identifikatorlar kiritilmaydi. Tadqiqot davomida iştirokçilardan olingan, şaxsni aniqlaş mumkin bölgan fotosuratlar, yozuvlar va boşqa materiallar uçun tegişli siyosatga muvofiq naşrga alohida rozilik talab etiladi. Kontekstdan şaxsni aniqlaş mumkin bölsa, ismni olib taşlaşning özi yetarli emas.

Ma’lumotlar oçiqligi majburiyatlari iştirokçilar huquqlarini buzmagan holda bajariladi. Zarur bölsa, Ma’lumotlar va natijalarni qayta hosil qiliş siyosatiga muvofiq xavfsiz umumlaştiriş, çeklangan kiriş yoki asoslangan istisno qöllanadi. Şaxsiy ma’lumotlarga işlov beriş va sun’iy intellekt vositalaridan foydalaniş qöşimça ravişda Maxfiylik töğrisidagi nizom hamda tegişli sun’iy intellekt siyosati bilan tartibga solinadi.

07. Onlayn tadqiqotlar, ikkilamçi ma’lumotlar va yaşirin usullar

Onlayn sörov va masofaviy intervyularda javoblar yiğilişidan oldin tadqiqot haqidagi axborot va ixtiyoriy rozilik mexanizmi amalda mavjud bölişi kerak. IP manzillar, geolokatsiya va boşqa metama’lumotlarni avtomatik yiğiş asoslangan zarurat bilan çeklanadi va iştirokçilarga tuşuntiriladi. Yopiq guruh ma’murining ruxsati uning a’zolari iştiroki uçun zarur asoslarni almaştirmaydi.

Axborot internetda mavjudligi undan tadqiqotda çeklanmagan foydalaniş uçun etik ruxsat bermaydi. Maxfiylikka oid kutilmalar, ma’lumotlarning nozikligi, iqtibosni qidiriş orqali şaxsni aniqlaş va manbalarni birlaştiriş oqibatlari baholanadi. Ikkilamçi ma’lumotlar uçun kiriş şartlari, yangi maqsadning maqbulligi, qöşimça ekspertiza yoki rozilik zarurati tekşiriladi.

Yaşirin kuzatuv, ataylab çalğitiş yoki maqsadni töliq oşkor qilmaslik faqat asoslangan istisno sifatida mumkin: kamroq çeklovçi munosib muqobil bölmaganda, xavf minimal darajadan oşmaganda va vakolatli etika qömitasi oldindan ma’qullaganda. Protokolda keyinçalik tuşuntiriş va iştirokçilar huquqlarini amalga oşiriş tartibi nazarda tutilişi yoxud muayyan çora nega imkonsizligi yoki özi xavf tuğdirişi haqida ma’qullangan asos keltirilişi kerak. Ma’lumot yiğiş qulayligi yetarli asos emas.

08. Xavfsizlik nazorati, özgartirişlar va röyxatga oliş

Iştirokçilarga tadqiqot jamoasi bilan aloqa ma’lumotlari va öz huquqlari böyiça mustaqil murojaat yöli, masalan loyihani körib çiqqan etika qömitasiga murojaat qiliş imkoniyati beriladi. Protokol noxuş hodisalar va yangi xavflardagi harakatlarni belgilaydi. Himoyaga ta’sir qiluvçi muhim özgarişlar joriy etilişidan oldin kelişiladi; bevosita xavfni zudlik bilan bartaraf etiş harakatlari hujjatlaştiriladi va belgilangan tartibda vakolatli organga keçiktirmay xabar qilinadi.

Tibbiy tadqiqotlarda malakali nazorat, tadqiqot sababli yetkazilgan zarar uçun zarur yordam va tovon çoralari, şuningdek tadqiqot tugaganidan keyingi tegişli majburiyatlar nazarda tutiladi. Tajriba tegişli yordam körsatiş örnini bosmasligi yoki muhim salbiy natijalar yaşirilmasligi kerak.

Insonlar iştirokidagi tibbiy tadqiqotlar Helsinki deklaratsiyasining tatbiq etiladigan qoidalariga muvofiq birinçi iştirokçi jalb etilişidan oldin oçiq bazada röyxatga olinadi. Agar loyiha salomatlik natijalariga ta’sirini baholaş uçun soğliq bilan boğliq aralaşuvni oldindan tayinlaşni nazarda tutsa, u WHO ta’rifiga köra klinik tadqiqot hisoblanadi va oçiq klinik tadqiqotlar reyestrida röyxatga olinişi kerak. Qölyozmada reyestr, raqam va sanalar körsatiladi. Oddiy fermerlar sörovi faqat insonlar qatnaşgani uçun klinik tadqiqotga aylanmaydi.

09. Qölyozmadagi axborot va tasdiqlovçi hujjatlar

Zarur axborot usullar bölimiga va Tadqiqot etikasi siyosatida nazarda tutilgan tadqiqot etikasiga rioya etiş haqidagi yagona bayonotga kiritiladi. Ikkinçi, takroriy bayonot yaratiş talab qilinmaydi. Iş xususiyatiga qarab mualliflar quyidagilarni bildiradi:

  • kimlar iştirok etgani, jalb etiş qanday ötkazilgani, ixtiyoriylik va qaram yoki himoyaga muhtoj iştirokçilar himoyasi qanday ta’minlangani;
  • etika qömitasining nomi va mamlakati, qaror sanasi va berilgan bölsa raqami yoxud ekspertizadan ozod qiliş yoki uning tatbiq etilmasligining tekşiriladigan asosi;
  • rozilik qanday olingani va hujjatlaştirilgani; ozod etilganda — kim, qaçon va qaysi asosda ozod etgani; zarur bölsa, şaxsni aniqlaş mumkin bölgan naşrga alohida rozilik mavjudligi;
  • muhim himoya çoralari, ma’qullangan protokoldan çetlanişlar, ahamiyatli noxuş hodisalar va tegişli bölsa röyxatga oliş ma’lumotlari.

Tahririyat protokol, qömita qarori, iştirokçilarga berilgan axborot va şaxsiy ma’lumotlari zarur darajada berkitilgan yetarli rozilik dalillarini söraşi mumkin. Iştirokçilar ismi körsatilgan imzolangan blankalar ilovalarda naşr etilmaydi. Nozik hujjatlarni uzatiş oldindan tahririyat bilan kelişiladi va zarur hajm bilan çeklanadi. Ikki tomonlama anonim taqrizda taşkilotni aniqlaş imkonini beradigan axborot muharrirlarga alohida taqdim etiladi va yakuniy naşrda tiklanadi.

10. Tahririy baholaş va qoidabuzarlik haqida murojaatlar

Tahririyat etik axborotning töliqligi va özaro muvofiqligini tekşiradi, biroq qömita örnini bosmaydi va tadqiqot ötkazişga ruxsat bermaydi. Ma’qullaş xati mavjudligi mazmunan etik baholaşni istisno etmaydi. Izoh yetişmasligi avvalo aniqlaştirişni talab qiladi; bu öz-özidan qoidabuzarlikni isbotlamaydi. Biroq iştirokçilar huquqlari va xavfsizligining jiddiy buzilişi ilmiy natijalar işonçli bölsa ham rad etişga asos bölişi mumkin.

Asoslangan xavotirlar Qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni körib çiqiş siyosati, apellyatsiyalar esa Şikoyatlar va apellatsiyalarni körib çiqiş siyosati asosida köriladi. Zarur hollarda tuzatiş va retraksiya qoidalari qöllanadi. Murojaatlar i_m_jurnal@tiiame.uz manziliga yuboriladi. Xabarda iştirokçilarning ortiqça şaxsiy ma’lumotlarini oşkor qilmasdan, tekşiriladigan holatlar bayon etilişi lozim.

Siyosatning kuçga kiriş sanasi uning haqiqiy tasdiqlanişi va e’lon qilinişiga mos böladi. Rasmiylaştiriş talablari ortga qaytib qöllanib, nohalollik dalili sifatida talqin qilinmaydi. Avvalgi tadqiqotlarni baholaşda öşa paytda amal qilgan me’yorlar va iştirokçilarning haqiqiy himoyasi hisobga olinadi; yangi blankalar yoki keyingi xatlar ilgari mavjud bölmagan ruxsat bordek taassurot uyğotmasligi kerak.

Uslubiy va etik manbalar

Uşbu hujjatlar tadqiqot turi va öz qöllaniş doirasi hisobga olingan holda işlatiladi. Mazkur siyosat jurnal talablarini belgilaydi; rozilik, ma’lumotlar bilan işlaş va qoidabuzarliklarni körib çiqişning batafsil tartiblari tegişli siyosatlarda bayon etilgan.

Sahifa boşiga


ISSN 2181-1369 (Online)