Публикационная этика и политика в отношении недобросовестной практики

Ilmiy materiallarni tayyorlaş, baholaş va naşr etişga doir etik talablar, iştirokçilarning majburiyatlari hamda ehtimoliy qoidabuzarliklarga munosabat bildiriş tamoyillari.

01. Maqsad va qöllaniş doirasi

Uşbu siyosat “Irrigatsiya va melioratsiya” jurnali faoliyatining etik asoslarini belgilaydi. U mualliflar, muharrirlar, tahrir hay’ati a’zolari, taqrizçilar va noşir xodimlariga tatbiq etiladi; topşirilgan qölyozmalar, ularga ilova qilingan materiallar va çop etilgan işlarni, jumladan, maxsus sonlar taşkil etilganda ulardagi materiallarni qamrab oladi.

Jurnalning ta’sisçisi va noşiri — “Toşkent irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaş muhandislari instituti” Milliy tadqiqot universiteti (keyingi örinlarda — Institut). Institut jurnal faoliyatining taşkiliy şaroitlarini ta’minlaydi va alohida qölyozmalar böyiça qarorlarning mustaqilligini saqlaydi.

Etik masalalarni hal etişda tahririyat Committee on Publication Ethics (COPE) taşkilotining tegişli tavsiyalari, jumladan Core Practices hamda COPE, DOAJ, OASPA va WAME işlab çiqqan ilmiy naşrlardagi şaffoflik va ilğor amaliyot tamoyillariga tayanadi.

02. Asosiy tamoyillar

  • Ilmiy halollik. Usullar, kuzatuvlar, hisob-kitoblar va xulosalar haqqoniy bayon qilinişi, tadqiqot çeklovlari hamda boşqa şaxslarning hissasi e’tirof etilişi kerak.
  • Xolis baholaş. Tahririy qaror işning ilmiy asoslanganligi, ahamiyati, jurnal yönalişiga mosligi va etik jihatdan maqbulligiga tayanadi. Muallifning fuqaroligi, jinsi, kelib çiqişi, e’tiqodi, lavozimi yoki Institutga mansubligi ustunlik bermaydi va kamsitişga asos bölmaydi. Salbiy yoki statistik jihatdan ahamiyatli bölmagan natijalar öz-özidan rad etiş uçun asos emas.
  • Mas’uliyat va şaffoflik. Iştirokçilar muhim manfaatlar va qöllab-quvvatlaş manbalarini oşkor qiladi, asosli savollarga javob beradi hamda ilmiy naşrlardagi xatolarni tuzatişga kömaklaşadi.
  • Maxfiylik va hurmat. Naşr etilmagan materiallar noqonuniy foydalanişdan himoya qilinadi; muloqot tahdid, kamsitiş va bosimsiz, kasbiy odob doirasida olib boriladi.
  • Qabul qiliş kafolatlanmasligi. Tölov, tölovdan ozod qiliş, moliyaviy kömak, sonni çiqariş rejasi yoki ma’muriy topşiriq ilmiy baholaş örnini bosa olmaydi hamda etik talablarni pasaytirişga asos bölmaydi.

03. Iştirokçilarning majburiyatlari

Mualliflar

Mualliflar taqdim etilgan işning haqqoniyligi, manbalarning töğri körsatilişi, ma’lumotlar, tasvirlar, dasturiy kod va boşqa materiallardan qonuniy foydalaniş uçun javobgardir. Barça hammualliflar qölyozma topşirilayotganidan xabardor bölişi, uning yakuniy variantini ma’qullaşi va iş uçun javobgarligini tan olişi kerak. Iştirokçilarning hissasi haqqoniy körsatiladi; qölyozma tayyorlaş xizmatlaridan foydalaniş haqiqiy mualliflarni yaşiriş yoki mualliflikni sotişga asos bölmaydi.

Qölyozma topşirilganda tegişli oldingi işlar, moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlar, moliyalaştiriş va boşqa muhim kömak hamda kömak beruvçi taşkilotlarning roli oşkor qilinadi. Moliyalaştiriş yoki manfaatlar töqnaşuvi bölmasa, bu ham körsatiladi. Mualliflar ma’lumotlardan foydalaniş imkoniyati haqida axborot beradi va asosli sörov böyiça natijalarni tekşirişga kömaklaşadi; bunda foydalanişga doir qonuniy va etik çeklovlar saqlanadi.

Tadqiqot xususiyati etik ma’qullaş, ruxsatnomalar yoki xabardor qilingan rozilikni talab etsa, mualliflar ularni olişi va qölyozmada aks ettirişi şart; etik ekspertizadan ozod etiş qöllanilgan bölsa, uning asosi tuşuntirilişi va hujjat bilan tasdiqlanişi kerak. Muhim xato aniqlanganida mualliflar tahririyatga zudlik bilan xabar beradi va uni körib çiqişda, jumladan naşrdan keyin ham hamkorlik qiladi.

Muharrirlar va tahrir hay’ati

Muharrirlar qölyozmalarning mazmunan baholanişi, mustaqil taqriz, manfaatlar töqnaşuvini boşqariş va asoslantirilgan qarorlarni ta’minlaydi. Ular naşr etilmagan ma’lumotlardan öz manfaatida foydalanmaydi, asossiz iqtiboslarni talab qilmaydi va xatolar haqidagi asosli xabarlarni e’tiborsiz qoldirmaydi. Qaror uçun taqrizçi, ma’muriy xodim yoki avtomatlaştirilgan tizim emas, vakolatli muharrir javob beradi. Taklif etilgan muharrirlar iş olib borganida ham jurnal tahririyatining nazorati saqlanadi.

Taqrizçilar

Taqrizçilar öz malakasi doirasidagi topşiriqlarni qabul qiladi, baholaşga ta’sir qilişi mumkin bölgan manfaatlarni iş boşlanişidan oldin oşkor etadi va kelişilgan muddatlarga rioya qiladi yoki keçikiş haqida xabar beradi. Mulohazalar asosli va odob doirasida bölişi kerak. Ehtimoliy qoidabuzarlik haqida muharrirga xabar beriladi; taqrizçi mualliflarni özboşimçalik bilan ommaviy ayblamaydi va taqrizdan öz naşrlarini ilgari suriş uçun foydalanmaydi. Topşiriqni boşqa şaxsga beriş muharrirning oldindan ruxsati va maxfiylikni ta’minlaşni talab etadi.

Institut — ta’sisçi va noşir

Institut tahririyat faoliyati, etik tartib-taomillar va bahsli holatlarni mustaqil körib çiqiş imkoniyatini ta’minlaydi. Moliyaviy va ma’muriy işlar maqolani qabul qiliş qarorlaridan ajratiladi. Qölyozmalar yuzasidan qaror qabul qiluvçi şaxslar tölov yoki tölovdan ozod qiliş böyiça qaror qabul qilmaydi; ularning hamda xodimlarning haqi qabul qilingan maqolalar soniga boğliq bölmasligi kerak. Institut muayyan işni çop etişni talab qilmaydi va obrö yoki moliyaviy manfaatlar sababli asosli tuzatişlarga tösqinlik qilmaydi.

04. Manfaatlar töqnaşuvida mustaqillik

Mualliflar işga taalluqli manfaatlarni qölyozma topşirilganda, muharrirlar va taqrizçilar esa körib çiqiş boşlanişidan oldin oşkor qiladi. Muhim manfaat keyinroq aniqlansa, bu haqda keçiktirmasdan xabar beriladi. Oşkor qilingan manfaatning özi qoidabuzarlikni isbotlamaydi; uning xususiyati, ta’siri va zarur boşqaruv çoralari baholanadi.

Muharrir iş muallifi bölsa yoki muhim manfaatlar töqnaşuviga ega bölsa, qölyozmani körib çiqişdan çetlanadi. U taqrizçilarni tanlamaydi, muhokama va qarorda qatnaşmaydi hamda körib çiqişning maxfiy materiallariga xizmat vakolati orqali kira olmaydi. Muallif sifatida unga amaldagi taqriz modeli doirasida oddiy muallif oladigan ma’lumotlargina beriladi.

Körib çiqiş tegişli manfaatlar töqnaşuvi bölmagan malakali muharrirga topşiriladi. Boş muharrir örinbosari lavozimida işlaşning özi mustaqillikni tasdiqlamaydi. Xizmat böyiça böysuniş, hamkorlik yoki Institut manfaatlari ta’sir körsatişi xavfi bölsa, boşqa taşkilotdan muharrir jalb qilinadi. Mustaqil körib çiqiş tamoyili boş muharrir, hay’at a’zolari yoki noşir xatti-harakatlari haqidagi murojaatlarga ham tatbiq etiladi; manfaatdor şaxslar öz harakatlari ustidan berilgan şikoyatni körib çiqmaydi.

05. Yöl qöyilmaydigan amaliyotlar

Jurnal ilmiy işning muallifligi, kelib çiqişi, işonçliligi yoki mustaqil baholanişini buzib körsatadigan harakatlarga yöl qöymaydi. Bular jumlasiga quyidagilar kiradi:

  • Uydirma va soxtalaştiriş: mavjud bölmagan kuzatuvlar, ölçovlar yoki manbalarni keltiriş; ma’lumotlarni almaştiriş; natijalarni asossiz çiqarib taşlaş; tasvir, grafik yoki hisob-kitoblarga tadqiqot haqida notöğri tasavvur hosil qiladigan tarzda işlov beriş.
  • Plagiat va yaşirin qayta foydalaniş: boşqa şaxsning matni, ğoyasi, ma’lumotlari, tarjimasi yoki kodini özlaştiriş; avval çop etilgan öz işining muhim qismini oşkor qilmasdan va havolasiz yangi iş sifatida taqdim etiş.
  • Takroriy taqdim etiş va naşr: bir xil yoki mazmunan sezilarli darajada ustma-ust tuşadigan qölyozmalarni bir vaqtning özida bir neça jurnalda körib çiqişga beriş; yaşirin takroriy naşr, jumladan tarjima; natijalarni sun’iy ravişda qismlarga bölib, yangilik haqida çalğituvçi da’vo qiliş.
  • Mualliflik va şaxsga doir manipulyatsiya: mualliflar röyxatidagi örinni sotib oliş yoki sotiş, soxta yoki yaşirin mualliflik, soxta mansublik, rozilik va hujjatlar, ilmiy işlarni soxtalaştirib tayyorlaş xizmatlaridan foydalaniş.
  • Taqriz va iqtiboslar bilan manipulyatsiya: soxta taqrizçilar yoki taqrizlar, mustaqil baholaşni çetlab ötiş uçun kelişilgan harakatlar, tahririyatga bosim hamda körsatkiçlarni oşiriş uçun mavzuga aloqasiz manbalarga havola talab qiliş.
  • Muhim holatlarni yaşiriş: manfaatlar, moliyalaştiriş, majburiy ruxsatnomalar yoki jurnal siyosati oşkor qilişni talab etgan hollarda sun’iy intellekt vositalaridan foydalanişni ataylab bildirmaslik; tadqiqot iştirokçilari huquqlari va maxfiylikni buziş.

Oşkor qilingan preprint, dissertatsiya yoki konferensiya tezisi mavjudligining özi nohalollikni anglatmaydi. Mualliflar bunday materiallar va mazmuniy mosliklar haqida xabar berişi kerak; qölyozmaning maqbulligi originallik va repozitoriylarga joylaştiriş qoidalari asosida baholanadi. Qasddan yöl qöyilmagan xato, asosli ilmiy kelişmovçilik yoki gipoteza tasdiqlanmasligi avtomatik ravişda qoidabuzarlik deb qaralmaydi, biroq muhim xato naşrni tuzatiş yoki qaytarib olişni talab qilişi mumkin.

06. Maxfiylik va raqamli vositalar

Qölyozmalar, taqrizlar, şaxsga doir ma’lumotlar va yozişmalardan faqat tahririy iş yoki etik masalani tegişli tartibda körib çiqiş uçun zarur bölgan şaxslar foydalanadi. Materiallar vakolatsiz şaxslarga oşkor qilinmaydi va şaxsiy, akademik yoki tijoriy ustunlik oliş uçun işlatilmaydi.

Muharrirlar va taqrizçilarga maxfiy qölyozma, taqriz va tegişli ma’lumotlarni yetarli himoya şartlari hamda bunday işlov berişga ruxsatsiz ommaviy generativ sun’iy intellekt tizimlari yoki boşqa uçinçi tomon xizmatlariga yuklaş taqiqlanadi. Sun’iy intellekt vositasi muallif, taqrizçi yoki tahririy qaror uçun javobgar subyekt böla olmaydi. Matn öxşaşligi körsatkiçi yoki sun’iy intellekt detektori natijasi öz-özidan qoidabuzarlik dalili emas: inson tomonidan mazmunan tekşiriş zarur.

07. Ehtimoliy qoidabuzarlik haqida xabar beriş

Mualliflar, taqrizçilar, öquvçilar va taşkilot vakillari ehtimoliy qoidabuzarlik haqida naşrdan oldin yoki keyin xabar berişi mumkin. Murojaatda iş nomi, DOI, havola yoki qölyozma raqami körsatilişi, aniq şubha bayon qilinişi va mavjud tasdiqlovçi materiallar ilova etilişi lozim. Murojaat qiluvçi qoidabuzarlikni oldindan isbotlaşi şart emas; xabarning asoslanganligini tekşirişga imkon beradigan ma’lumotlar yetarli.

Mazmunli anonim xabarlar mohiyati böyiça körib çiqiladi; aloqa ma’lumotlarining yöqligi holatlarni aniqlaştiriş va javob qaytariş imkoniyatini çeklaşi mumkin. Halol niyatda berilgan xabar murojaat qiluvçini ta’qib qiliş, unga bosim ötkaziş yoki unga nisbatan salbiy tahririy qaror qabul qilişga sabab bölmasligi kerak.

Murojaat qiluvçining şaxsi va tekşiruvga oid ma’lumotlar xolis körib çiqiş hamda amaldagi oşkor qiliş majburiyatlariga mos doirada himoyalanadi. Oşkor qiliş zarur va asosli bölgan hollarda töliq anonimlik kafolatlanmaydi. Boş muharrir yoki noşir yuzasidan murojaat Institutning rasmiy aloqa kanallari orqali mustaqil körib çiqişni söragan holda ham yuborilişi mumkin.

08. Xolis körib çiqiş va ilmiy naşrlar işonçliligini saqlaş

Xabar qayd etiladi va manfaatlar töqnaşuvi bölmagan vakolatli şaxs tomonidan dastlabki baholanadi. Materiallarning masalaga aloqadorligi va yetarliligi tekşiriladi; tegişli tomonlarga holatni tuşuntiriş hamda hujjatlar taqdim etiş imkoniyati beriladi. Qoidabuzarlik haqidagi taxmin aniqlangan fakt sifatida qabul qilinmaydi. Zarurat bölsa, tahririyat birlamçi ma’lumotlar, körib çiqiş materiallari yoki mustaqil ekspert xulosasini söraydi.

Murakkab holatlar uçun mustaqil komissiya tuzilişi mumkin; institutsional manfaatlar töqnaşuvida taşqi mutaxassislar iştirok etadi. Tahririyat naşrning işonçliligi va tahririy jarayon masalalarini hal qiladi, lekin tadqiqot taşkilotining tekşiruvini almaştirmaydi. Asos mavjud bölsa, tegişli muassasa yoki boşqa vakolatli tomonga faqat zarur ma’lumotlarni taqdim etgan holda murojaat qiladi.

Naşrdan oldin körib çiqiş töxtatib turilişi, tuzatişlar söralişi yoki aniqlangan asoslar böyiça qölyozma rad etilişi mumkin. Naşrdan keyin mutanosib çora tanlanadi: tuzatiş, xavotir bildiriş yoki maqolani qaytarib oliş (retraksiya). Maqsad — ilmiy naşrlar işonçliligini ta’minlaş va öquvçilarni xabardor qiliş. Jiddiy qasddan yöl qöyilmagan xato sababli ham retraksiya zarur bölişi mumkin; bu barça mualliflarning aybdorligi avtomatik ravişda aniqlanganini anglatmaydi.

Muhim özgartirişlar yaşirin kiritilmaydi. Oçiq xabarnomada qarorning asosi tuşuntirilişi va tegişli maqolaga havola berilişi kerak; dalillar, yozişmalar va qarorlar hujjatlaştiriladi. Murojaat qiluvçi va tegişli tomonlarga maxfiylik doirasida işning borişi hamda natijasi haqida axborot beriladi. Tartib yuzasidan şikoyat yoki qarorga apellatsiya dastlabki qarorda qatnaşmagan şaxs tomonidan körib çiqiladi. Batafsil bosqiçlar, muddatlar, asoslar va xabarnoma şakllari quyida körsatilgan alohida siyosatlarda belgilanadi.

Xalqaro yöriqnomalar

COPE Core Practices va şaffoflik tamoyillari uslubiy yöriqnoma sifatida qöllanadi. Jurnalning öz qoidalari hamda ularni amalga oşiriş uçun mas’uliyat uşbu va boğliq siyosatlarda belgilanadi.

Sahifa boşiga


ISSN 2181-1369 (Online)