Sun’iy intellekt vositalaridan foydalaniş siyosati

Sun’iy intellekt vositalari ulardan foydalaniş oçiq körsatilgan va natijalar inson tomonidan tekşirilgan holda tadqiqot hamda qölyozma tayyorlaşga yordam berişi mumkin. Uşbu siyosat ruxsat etilgan usullarni, oşkor etiş talablarini, taqrizdagi çeklovlarni hamda işonçlilik va maxfiylikni himoya qiliş çoralarini belgilaydi.

01. Qöllaniş doirasi va javobgarlik

«Irrigatsiya va melioratsiya» jurnalining uşbu siyosati mualliflar, taqrizçilar, muharrirlar, taklif etilgan muharrirlar va naşriyot xodimlariga tatbiq etiladi. U asosiy matn, tarjimalar, annotatsiyalar, jadvallar, tasvirlar, kod, qöşimça materiallar va tahririy yozişmalarni qamrab oladi. Talablar vositaning savdo nomiga emas, bajaradigan vazifasiga boğliq.

AI deganda sun’iy intellekt vositalari, jumladan generativ modellar, til modellari, tasvir yaratiş tizimlari, dasturlaş yordamçilari va maşinaviy öqitiş modellari tuşuniladi. AIdan tadqiqot obyekti yoki usuli sifatida foydalaniş maqola yozişdagi yordamdan farq qiladi va metodologik tavsifni talab etadi.

AI muallif yoki hammuallif böla olmaydi va naşr uçun javobgarlikni öz zimmasiga olmaydi. Mualliflar tekşirgan yakuniy materiallari, muharrirlar qarorlari, taqrizçilar esa öz baholari uçun javob beradi. Xatoni vositaga boğlaş insonni javobgarlikdan ozod qilmaydi. Mualliflik mezonlari «Mualliflik tamoyillari» bölimida belgilanadi.

02. Mualliflarga ruxsat etilgan yordam

Uşbu siyosat talablariga rioya etilganda tadqiqot yönalişlari va adabiyotlarni izlaş, reja tuziş, qoralama tayyorlaş va qayta işlaş, tarjima, tilni yaxşilaş, kod yoziş hamda tuşuntiruvçi sxemalar tayyorlaşda yordamga ruxsat etiladi. Mualliflar ilmiy savolni mustaqil belgilaydi, dalillar va natijalarni tekşiradi hamda özining mazmunli hissasini ta’minlaydi. Mualliflar tuşuntirib, asoslab bera olmaydigan matn ularning nomidan taqdim etilmaydi.

Ilmiy mazmunni yaratmaydigan yoki özgartirmaydigan oddiy imlo, tiniş belgilari va sodda grammatik xatolarni tekşiriş, havolalarni odatiy formatlaş hamda foydalaniş imkoniyatini ta’minlovçi yordamçi vositalar alohida AI bayonotini talab qilmaydi. Vosita matnni tarjima qilsa, gaplarni sezilarli qayta yozsa, dalillar, adabiyotlar tahlili yoki dasturiy kod yaratsa, undan foydalaniş matn muharririga örnatilgan funksiya bölsa ham oşkor etiladi.

Pulli vositadan foydalaniş imkoniyati qölyozmani körib çiqiş şarti emas. Oçiq körsatilgan va ruxsat etilgan AI yordami öz-özidan rad etiş uçun asos bölmaydi; ilmiy ahamiyat va sifat umumiy qoidalar böyiça baholanadi. Oşkor etiş uşbu siyosat bevosita taqiqlagan harakatlarni ruxsat etilgan holatga aylantirmaydi.

03. Nima, qayerda va qaçon oşkor etiladi

Dastlabki topşirişda mualliflar AI qöllangani haqida tahririyatga xabar beradi va qölyozmada adabiyotlar röyxatidan oldin «Sun’iy intellekt vositalaridan foydalaniş» nomli alohida bayonotni kiritadi. U çop etilgan maqolada saqlanadi. Vosita va uni taqdim etuvçi taşkilot nomi, mavjud bölsa model yoki versiya, foydalaniş davri, aniq vazifalar, işning ta’sirlangan qismlari va mualliflar bajargan tekşiruvlar körsatiladi. Xizmat versiyani oşkor qilmasa, bu oçiq qayd etiladi; ma’lumot töqib yozilmaydi.

Ma’lumot yiğiş yoki tahlil qiliş, modellaştiriş va natijalarni şakllantirişda qöllangan AI usullar bölimida ham tavsiflanadi; sxemalar tayyorlaşdagi yordam ularning izohlarida ham körsatiladi. Umumiy bayonot metodologiyani takrorlamay, tegişli kiçik bölimlarga havola berişi mumkin. Ma’lumotlar qayta işlaşdan söng yangilanadi va naşrdan oldin tekşiriladi. Ikki tomonlama anonim taqrizda texnik tavsif saqlanadi, muallifni aniqlaşga imkon beruvçi ma’lumotlar esa tahririyatga alohida taqdim etiladi.

Haqiqiy foydalanişga muvofiq töldiriladigan namuna: «[Vazifa va işning qismi] uçun [vosita, uni taqdim etuvçi taşkilot, model/versiya, davr] qöllandi. Mualliflar [manbalar, hisob-kitoblar, kod yoki boşqa natijalar]ni [tekşiriş usuli] orqali tekşirdi, zarur özgartirişlarni kiritdi va yakuniy mazmun uçun javob beradi. Tadqiqot metodologiyasida AI qöllanişi [tegişli bölsa, bölim]da tavsiflangan».

Oşkor etilişi talab qilinadigan foydalaniş bölmaganida: «Jurnal siyosatiga köra foydalanilişi oşkor etilişi lozim bölgan AI vositalari qöllanilmadi», deb körsatiladi. Foydalaniş imkoniyatini ta’minlovçi yordamçi vositalar sababli taşxis yoki boşqa şaxsiy ma’lumotlarni oşkor etiş talab qilinmaydi.

04. Matn, manbalar va kodni tekşiriş

Mualliflar faktlar, iqtiboslar, ta’riflar, formulalar, ölçov birliklari va son qiymatlarini işonçli birlamçi manbalar hamda öz materiallari bilan soliştiradi. AI taklif etgan har bir havola böyiça naşrning mavjudligi, bibliografik ma’lumotlari va tegişli fikrni tasdiqlaşi tekşiriladi. Çat-bot javobi dalil yoki birlamçi manba örnini bosa olmaydi; AIning özi tadqiq etilganda uning javoblari tahlil obyekti bölişi mumkin va aynan şunday belgilanadi.

AI yordamida yaratilgan yoki özgartirilgan kodning vazifaga mosligi, kiriş ma’lumotlari, ölçov birliklari, algoritm va natijalarning töğriligi tekşiriladi. Mualliflar zarur nazorat hisob-kitoblarini bajaradi va qöllangan kod versiyasini saqlaydi. Dasturning xatosiz işga tuşişi suv balansi, filtratsiya yoki suğorişga ehtiyoj hisobining töğriligini öz-özidan tasdiqlamaydi.

Soxta manbalar, ölçovlar, roziliklar, etika ruxsatlari, taqrizlar va mualliflar haqidagi ma’lumotlar, şuningdek natijalarni kerakli xulosaga moslab yaşirin özgartiriş taqiqlanadi. AIdan özlaştirişni yaşiriş yoki tekşiruvni çetlab ötiş uçun foydalanilmaydi. Manbani körsatiş va materialdan qayta foydalaniş plagiatga qarşi siyosat bilan tartibga solinadi; vosita işlab çiquvçisi bilan moliyaviy aloqalar manfaatlar töqnaşuvi siyosatiga muvofiq oşkor etiladi.

05. AI tadqiqot usuli sifatida va takror hosil qiliş imkoniyati

Maşinaviy öqitiş, neyron tarmoqlar va generativ modellarni gidrologik prognozlaş, tuproq tahlili, masofadan zondlaş yoki suğorişni boşqarişda tadqiqot usuli sifatida qöllaş mumkin. Usullar bölimida model vazifasi, ma’lumotlarning kelib çiqişi va tayyorlanişi, model va versiya haqidagi mavjud ma’lumotlar, muhim sozlamalar, öqitiş va tekşiriş, sifat mezonlari hamda çeklovlar tavsiflanadi. Tayyor taşqi xizmat uçun murojaat sanasi va natijani takror hosil qilişning mavjud şartlari körsatiladi.

Natijaga ta’sir etsa, sörov andozalari, javoblarni tanlaş qoidalari, tasodifiylik sozlamalari va keyingi işlov bayon etiladi. Mualliflar öqitiş va tekşiriş ma’lumotlari qanday ajratilganini tuşuntiradi; makon va vaqt qatorlarida maydonlar, mavsumlar va tanlanmalar örtasida axborot sizib ötişi hisobga olinadi. Tayanç usullar bilan taqqoslaş, noaniqlik va qöllaniş çegaralari da’vo qilinayotgan xulosalarga mos bölişi kerak.

Sintetik ma’lumotlar, model baholari va töldirilgan yetişmayotgan qiymatlar bevosita kuzatuvlardan aniq ajratiladi. Ularni yaratiş tadqiqotning bir qismi bölişi mumkin, ammo ular haqiqiy dala ölçovi sifatida taqdim etilmaydi. Dastlabki ma’lumotlar va işlovning muhim qaydlari saqlanadi; ularga, kodga va zarur sörovlarga kiriş ma’lumotlar va takror hosil qiliş siyosatiga muvofiq taşkil etiladi. Yopiq model, özgaruvçan xizmat yoki ma’lumotlarga kiriş çeklovlari töliq takrorlaş va’dasi bilan yaşirilmay, oşkor etiladi.

06. Tasvirlar, sxemalar, grafiklar va xaritalar

Generativ tuşuntiruvçi sxemalar va grafik annotatsiya qismlariga ular mualliflar tekşirgan tuşunçalarni töğri aks ettirsa va kuzatuv ma’lumotlari sifatida taqdim etilmasa ruxsat etiladi. Izohda AI qöllangani, vosita va mualliflar iştiroki körsatiladi. Taşqi körinişning işonarli bölişi boğlanişlar, belgilar va texnik aniqlikni tekşiriş örnini bosmaydi.

Natijalar grafiklari, diagrammalari va xaritalari körsatilgan ma’lumotlardan takror hosil qilinadigan usulda qurilişi kerak. Mos son qiymatlarisiz işonarli grafik yaratiş yoki suratga mavjud bölmagan dala, inşoot yoxud tajriba ta’sirini qöşiş taqiqlanadi. Asl fotosuratlar tadqiqot hujjati sifatida körsatiladigan sintetik tasvirlar bilan almaştirilmaydi.

Tasvirga AI yordamida işlov beriş aniq tavsiflangan usul bölsa, masalan, yerdan foydalanişni tasniflaş, segmentatsiya yoki tasvirni tiklaş bölsa, metodologiya talablari böyiça baholanadi. Mualliflar dastlabki materiallarni saqlaydi, işlov berilgan va modeldan olingan qismlarni belgilaydi hamda zarur tekşiruvlarni körsatadi. Tasvir manbalari va foydalaniş huquqlari alohida ta’minlanadi; «AI yaratgan» degan belgi bunday huquqlar mavjudligini tasdiqlamaydi.

07. Maxfiylik va materiallarga bölgan huquqlar

Materialni AI xizmatiga uzatişdan oldin foydalanuvçi saqlaş, qayta foydalaniş, modelni öqitiş, uçinçi tomon kirişi va öçiriş şartlarini tekşiradi. Pulli obuna, modelning mahalliy joylaştirilişi yoki «private» yozuvi öz-özidan maxfiylikni tasdiqlamaydi. Mualliflar öz materiallariga faqat zarur vakolat, hammualliflar bilan kelişuv va ma’lumotlarga bölgan huquqlar mavjudligida işlov berişi mumkin; boşqa şaxs va taşkilot materiallari uçun alohida asos zarur.

Şaxsiy ma’lumotlar, yopiq tadqiqot materiallari, himoyalangan texnik ma’lumotlar yoki boşqalarning çop etilmagan matnlari zarur himoyani ta’minlamaydigan xizmatga uzatilmaydi. Ismni olib taşlaş şaxsni aniqlaş imkoniyatini har doim ham yöqotmaydi. Sörovlar, iş jurnallari va AI javoblari dastlabki fayllar kabi sezgir ma’lumotlarni saqlaşi mumkin va tegişliça himoyalanadi.

Vosita şartlari kiritilgan materiallarga bölgan huquqlarga zid kelmagan holda rejalaştirilgan naşrga imkon berişi kerak. Litsenziyalaş va maxfiylik tafsilotlari tegişli siyosatlar bilan tartibga solinadi. Muallifning muayyan foydalanişga ruxsati quyida taqrizçi va muharrirlar uçun belgilangan çeklovlarni bekor qilmaydi.

08. Taqrizçilar tomonidan AIdan foydalaniş

Taqrizçi qölyozmani mustaqil öqiydi, metodologiyani tekşiradi va fikrlarini şakllantiradi. Ilmiy baholaş, mazmunli taqriz yoziş yoki qabul qiliş yoxud rad etiş tavsiyasini AIga topşiriş taqiqlanadi. AI hisoboti mustaqil taqriz hisoblanmaydi va belgilangan miqdordagi mutaxassis xulosalari örnini bosmaydi.

Qölyozma, uning parçalari, çop etilmagan natijalar, ilovalar va ulardagi ma’lumotlarni öz içiga olgan taqrizni taşqi generativ xizmatlarga, jumladan xususiy deb taqdim etilgan xizmatlarga yuklaş mumkin emas. Çeklov maxfiy axborotni qayta aniqlaş imkonini beruvçi sörov va tavsiflarga ham tegişli. Oçiq adabiyotlarni izlaş topşirilgan iş mazmunini oşkor etmasligi kerak.

Maxsus ruxsatsiz faqat materiallarni taşqariga uzatmaydigan va ilmiy fikr yaratmaydigan mahalliy oddiy imlo hamda grammatika tekşiruviga ruxsat etiladi. Boşqa yordamçi AI işlovi, masalan, mustaqil yozilgan umumiy iboralar tilini yaxşilaş mas’ul muharrirning oldindan yozma ruxsati, ma’lumotlar himoyasining tasdiqlanişi va yuqoridagi taqiqlarga rioya etilişini talab qiladi. Ruxsat etilgan foydalaniş taqrizda vosita, vazifa va bajarilgan tekşiruv bilan qayd etiladi; muharrir bu ma’lumotlarni oladi, mualliflarga esa taqrizçi şaxsini oçmagan holda tegişli bayonot yetkaziladi.

09. Tahririy iş va naşrni tayyorlaş

Tahririy qarorlar, ilmiy ahamiyatni baholaş, taqrizçilarni tanlaş va ularning mustaqilligini tekşiriş vakolatli inson zimmasida qoladi. Ilmiy baho, qaror asoslari yoki qayta işlaş böyiça mazmunli talablarni generativ tarzda tuzişga yöl qöyilmaydi. Muharrir tekşiruvisiz AI tavsiyasiga köra taqrizçilarni avtomatik taklif etiş yoki qaror çiqariş taqiqlanadi.

Taqrizçilar uçun belgilangan maxfiy materiallarni uzatiş çeklovlari muharrirlar va naşriyot xodimlariga ham tatbiq etiladi. Mahalliy oddiy tekşiruvdan taşqari yordamçi AI qöllanişi faqat boş muharrir yoki tayinlangan mustaqil muharrirning hujjatlaştirilgan ruxsati, ma’lumotlarni himoyalaş şartlari tekşirilişi va javobgarlik belgilanişidan söng mumkin. Bu ilmiy baholaşga istisno yaratmaydi va jurnalda bunday tizim allaqaçon joriy etilganini anglatmaydi.

Texnik tekşiruv, tilga işlov beriş yoki naşr tayyorlaşda AI joriy etilişidan oldin tahririyat vosita, vazifalar, uzatiladigan ma’lumotlar va inson nazorati haqida axborot e’lon qiladi. Matndagi muhim özgarişlar mualliflar bilan kelişiladi; çop etiladigan materialni tayyorlaşdagi AI yordami tegişli izohda oşkor etiladi. AI yordamida tayyorlangan tarjimalar va ommabop qisqa bayonlar mas’ul muharrir tomonidan tekşiriladi va belgilanadi. Formatlaş yoki majburiy maydonlarni odatiy avtomatik tekşiriş öz-özidan mazmunni generativ baholaş emas.

10. Şubhalarni tekşiriş, çoralar va siyosatni yangilaş

Tahririyat ruxsat etilgan «AI matni foizi»ni belgilamaydi va faqat detektor körsatkiçi yoki yoziş uslubi asosida sanksiya qöllamaydi. Ruxsat etilgan yöl bilan olingan bunday signal aniq holatlarni: manbalar, hisob-kitoblar, versiyalar, bayonot va muallif izohlarini tekşirişni talab etadi. Tilni biliş darajasi, millat va tarjimadan foydalaniş qoidabuzarlikni isbotlamaydi. Izoh söralganda birgina ball böyiça aybsizlikni isbotlaş talabi emas, aniq asoslar keltiriladi.

Işonçlilikka ta’sir qilmaydigan töliq bölmagan oşkor etişda bayonotni aniqlaştiriş söralişi mumkin. Jiddiy soxtalaştiriş, maxfiylikni buziş, taqrizni almaştiriş yoki boşqa jiddiy holatlar qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni körib çiqiş siyosati böyiça baholanadi; naşrdan söng tegişli tuzatiş, xavotir bildiriş yoki retraksiya tartiblari qöllanadi. Bayonot yöqligi avtomatik retraksiyani anglatmaydi. Javob beriş, mustaqil körib çiqiş va apellatsiya huquqi tegişli siyosatlar bilan ta’minlanadi.

Savol va xabarlar OJS orqali yoki i_m_jurnal@tiiame.uz manziliga yuboriladi. Tahririyat har bir siyosat versiyasining haqiqiy tasdiqlaniş va joylaştiriş sanalarini körsatadi. Oşkor etiş şakliga doir yangi talablar ortga tatbiq etilib, qoidabuzarlik dalili sifatida işlatilmaydi; avval çop etilgan işning işonçliligiga doir şubhalar sanadan qat’i nazar tekşirilişi mumkin. Vositalar va amaliyotdagi özgarişlar qoidalarni yangilaşga asos böladi.

Uslubiy manbalar

Siyosatni tayyorlaşda DOAJ şaffoflik tamoyillari, ICMJEning AI böyiça tavsiyalari va Elsevier naşriyot amaliyoti hisobga olindi. Quyidagi ruxsat, oşkor etiş va tekşiriş şartlari jurnal qoidalaridir; ular tahririyatda muayyan dasturiy mahsulot mavjudligini anglatmaydi.

Sahifa boşiga


ISSN 2181-1369 (Online)