Xabardor qilingan holdagi rozilik siyosati

Tadqiqotda iştirok etişga xabardor qilingan holdagi rozilikni va şaxsni aniqlaş mumkin bölgan materiallarni naşr etişga alohida rozilikni oliş, hujjatlaştiriş, yangilaş va qaytarib oliş tartibi.

Mundarija

1. Maqsad va rozilik turlari
2. Qarordan oldin beriladigan axborot
3. Rozilikni oliş va hujjatlaştiriş
4. Qaror qabul qilişga kömak va vakillik
5. Tartibni özgartiriş va rozilikdan ozod qiliş
6. Yozuvlar, qöşimça maqsadlar va keyingi foydalaniş
7. Şaxsni aniqlaş mumkin bölgan naşrga alohida rozilik
8. Rozilikni yangilaş va qaytarib oliş
9. Tasdiqlarni saqlaş va tahririyatga taqdim etiş
10. Maqoladagi bayonot va tahririy tekşiruv

01. Maqsad va rozilik turlari

Siyosat jurnalga taqdim etiladigan tadqiqotlarda mualliflar xabardor qilingan holdagi rozilikni qanday ta’minlaşi va tasdiqlaşini belgilaydi. U sörovlar, intervyular, kuzatuvlar, aralaşuvlar hamda şaxsni aniqlaş mumkin bölgan ma’lumot va materiallardan foydalanişni qamrab oladi. Etik ekspertizaning qöllaniş doirasi va umumiy himoya çoralari «Insonlar iştirokidagi tadqiqotlarga etik talablar» bölimida belgilangan.

Rozilik faqat imzo emas, balki tuşunarli xabardor qiliş va ixtiyoriy qaror jarayonidir. Iştirokka rozilik, audio yoki videoyozuvga va ma’lumotlardan muayyan foydalanişga rozilik, şuningdek şaxsni tanib oliş mumkin bölgan materiallarni naşr etişga alohida rozilik farqlanadi. Biri boşqasini almaştirmaydi; bitta hujjat işlatilsa, qarorlar alohida, aniq belgilangan bandlarda rasmiylaştiriladi.

Iş beruvçi, xöjalik rahbari yoki jamoa vakilining ruxsati mustaqil qaror qabul qila oladigan iştirokçining qarorini almaştirmaydi. Muallifning maqolani naşr etişga va uning litsenziyasini qabul qilişga roziligi ham tadqiqot iştirokçisining roziligi hisoblanmaydi. Rozilik mavjudligi tadqiqotçilarni xavfsizlik va huquqlarni himoya qiliş majburiyatidan ozod etmaydi.

02. Qarordan oldin beriladigan axborot

Rozilik olişdan oldin iştirokçiga tuşunarli til va mos şaklda axborot taqdim etiladi. Izoh hajmi tadqiqotga mos bölişi lozim; muhim şartlarni murakkab yuridik matnda yaşiriş yoki faqat iştirok boşlanganidan keyin bildiriş mumkin emas. Axborot materiallari quyidagilarni qamrab olişi kerak:

• tadqiqot maqsadi, mas’ul taşkilot, tadqiqot jamoasining vazifasi va tegişli iştirokçilar guruhi nega taklif etilayotgani;
• iştirokçidan kutilayotgan harakatlar, davomiylik, savollar, jarayonlar va yozuvlar; tegişli bölsa, aralaşuvlarning tajribaviy xususiyati va mavjud muqobillar;
• oldindan köriş mumkin bölgan noqulaylik va xavflar, natija kafolatisiz ehtimoliy foyda, xarajatlar, qoplaş va haq tölaş; tegişli tibbiy tadqiqotlar uçun — tadqiqot sababli zarar yetgandagi yordam va tovon;
• yiğiladigan ma’lumotlar, foydalaniş maqsadlari, kiriş huquqiga ega şaxslar, saqlaş usullari va muddati yoki uni belgilaş mezonlari, rejalaştirilgan uzatiş va keyingi foydalaniş;
• rejalaştirilgan naşr, şaxssizlantiriş darajasi va maxfiylikning oqilona oldindan köriladigan çegaralari, jumladan tegişli axborotni oşkor qiliş majburiyatlari;
• rad etiş, ayrim savollarga javob bermaslik va iştirokni töxtatiş huquqi, ma’lumotlarni öçiriş haqida murojaat qiliş tartibi va oldindan ma’lum çeklovlar;
• qarorga ta’sir qiladigan moliyalaştiriş va manfaatlar töqnaşuvi haqidagi axborot, tadqiqotçilar bilan aloqa hamda iştirokçi huquqlari böyiça mustaqil murojaat yöli.

Tadqiqotçi savol beriş imkoniyatini yaratadi, muhim şartlar tuşunilganini tekşiradi va qaror uçun yetarli vaqt beradi. Agar bu qöşimça xavf tuğdirmasa, iştirokçiga axborot va uning qarori nusxasi yoki ularni saqlab qolişning qulay usuli taqdim etiladi.

03. Rozilikni oliş va hujjatlaştiriş

Tegişli tartibda ruxsat etilgan istisnolardan taşqari, rozilik tegişli iştirok yoki ma’lumotdan foydalanişdan oldin olinadi. Uni tayyorlangan jamoa a’zosi oladi; iştirokçi tadqiqotçiga qaram bölsa, iştirokçilar himoyasi siyosatidagi mustaqil rozilik oliş çoralari qöllanadi. Sukut yoki e’tiroz bildirmaslikning özi rozilikni tasdiqlamaydi.

• Yozma rozilik: loyiha, taqdim etilgan axborot versiyasi, kelişilgan harakatlar va sana qayd etiladi; iştirokçi yoki vakolatli vakil hamda rozilikni olgan şaxs imzolari ma’qullangan tartibga muvofiq nazarda tutiladi.
• Elektron rozilik: iştirokçining aniq harakati, şartlar bilan tanişiş va savol beriş imkoniyati, sana va versiyaning tekşiriladigan qaydi talab etiladi. Oldindan belgilangan kataklar mos kelmaydi. Şaxsni tekşiriş xavfga mutanosib bölib, ortiqça identifikator yiğişga olib kelmasligi kerak.
• Oğzaki rozilik: tegişli talablar va ma’qullangan tartibga mos bölsa ruxsat etiladi. Tadqiqot qaydida qaror mazmuni, sana va rozilikni olgan şaxs körsatiladi; talab etilsa, guvoh yoki yozuv qöllanadi. Tibbiy tadqiqotlarda yozma bölmagan rozilik Helsinki deklaratsiyasiga muvofiq guvoh bilan tasdiqlanib, hujjatlaştirilişi kerak.
• Anonim anketa: uni töldiriş faqat oldindan asoslangan va talab etilganda ma’qullangan tartib, şartlarning tuşunarli bayoni hamda ixtiyoriy tanlov mavjud bölsa rozilik ifodasi bölişi mumkin. Şaklni yuborişning özi xabardor qilmasdan ma’lumot yiğişni oqlamaydi.

Agar asoslangan anonimlik buzilsa, faqat rasmiyatçilik uçun ism yoki imzo yiğilmaydi; maqbul muqobil usul ma’lumot yiğişdan oldin belgilanadi. Rozilik jarayonining özini audioyozuvga oliş xabardor qilmasdan va zarur ruxsatsiz boşlanmaydi. Muallifning OJS tizimida röyxatdan ötişi va topşiriş nazorat röyxatidagi tasdiqlari iştirokçilar roziligini almaştirmaydi.

04. Qaror qabul qilişga kömak va vakillik

Savodsizlik, nogironlik yoki til tösiği rozilik berişga qodir emaslikni anglatmaydi. Qulay şakllar, tarjima, qöşimça tuşuntiriş va zarur bölsa mustaqil yordam qöllanadi. Tarjimon va guvoh şaxs örniga qaror qabul qilmaydi va maxfiylikka rioya etişi kerak.

Tegişli qoidalar qonuniy vakil qarorini talab etsa, tadqiqotçilar uning vakolatini tekşiradi va vakillik asosini hujjatlaştiradi. Iştirokçiga özi tuşunadigan darajada izoh beriladi va u ifoda eta olsa, tuşunişi doirasidagi anglangan ma’qullaşi ham olinadi. Rad etiş yoki qarşilik hurmat qilinadi; xizmat rahbari faqat lavozimi tufayli qonuniy vakilga aylanmaydi.

Mustaqil rozilik beriş yoşi va ruxsat etilgan istisnolar jurnal belgilagan yagona yoş çegarasi bilan emas, tegişli me’yorlar bilan aniqlanadi. Iştirokçi mustaqil rozilik beriş qobiliyati yoki huquqiga ega bölsa, iştirokni davom ettiriş uçun uning öz roziligi öz vaqtida olinadi. Qobiliyat yöqolsa, keyingi harakatlar ma’qullangan protokol va vakolatli organ körsatmalariga mos bölişi kerak; eski imzo istalgan jarayonni davom ettirişga şartsiz ruxsat hisoblanmaydi.

05. Tartibni özgartiriş va rozilikdan ozod qiliş

Etik ekspertizadan ozod qiliş, imzolangan blanka talabidan ozod qiliş va rozilik olişdan ozod qiliş turli mazmunga ega. Har bir tegişli istisno, uning doirasi va himoya çoralari haqidagi qaror tegişli faoliyatdan oldin vakolatli organ tomonidan hujjatlaştirilişi kerak. Tadqiqotçi, muharrir yoki taqrizçi bunday ozod qilişni mustaqil bera olmaydi.

Özgartiriş yoki ozod qiliş söralganda, tadqiqotçilar odatiy tartib nega imkonsiz yoki amalda bajarib bölmasligini tuşuntiradi va kamroq çeklovçi variantlarni körib çiqadi. Soğliq bilan boğliq tadqiqotlardagi odatiy ozod qilişlar uçun CIOMS tavsiyalari şartlarning birgalikda bajarilişini nazarda tutadi: muhim ijtimoiy qiymat, istisnosiz bajarişning imkonsizligi yoki amalda bajarib bölmasligi va xavfning minimal darajadan oşmasligi. Qöşimça huquqiy va etik talablar saqlanadi. Vaqt tejaş yoki köproq javob oliş istagining özi yetarli emas.

Istisno tibbiy vaziyatda keçiktirilgan rozilikka ruxsat berilsa, buning maxsus huquqiy asosi va protokolning oldindan ma’qullanişi bölişi kerak; vakil yoki qobiliyati tiklangan iştirokçi roziligi birinçi imkoniyatdayoq olinadi. Bu odatiy tadqiqotlarni roziliksiz ötkazişga umumiy ruxsat emas.

Yaşirin usullardagi tadqiqotlar iştirokçilar himoyasi siyosatining qöşimça çeklovlariga rioya qiladi. Tadqiqot roziligidan ozod qiliş tanib oliş mumkin bölgan materiallarni naşr etişga avtomatik ruxsat bermaydi. Keyingi xat yoki imzo oldindan berilgan rozilik sifatida körsatilmaydi; mualliflar voqealarning haqiqiy ketma-ketligini bildiradi.

06. Yozuvlar, qöşimça maqsadlar va keyingi foydalaniş

Ixtiyoriy audio va videoyozuv, qayta aloqa hamda ma’lumotlardan qöşimça foydalaniş alohida qaror sifatida taklif etiladi. Ixtiyoriy qismdan voz keçiş asosiy qismda qatnaşiş imkoniyatidan mahrum qilmaydi. Agar yozuv yoki muayyan işlov beriş usul uçun haqiqatan zarur bölsa, bu mavjud muqobillar bilan birga oldindan tuşuntiriladi; zarur jarayon ixtiyoriy deb belgilanmaydi.

Bir loyihaga rozilik har qanday keyingi tadqiqot, dastlabki ma’lumotlarni oşkor qiliş yoki yangi oluvçilarga uzatişga ruxsat bermaydi. Keyingi foydalaniş bildirilgan maqsadlar, kiriş şartlari va himoya çoralari doirasida bölişi kerak. Yangi maqsad kelişilgan doiradan taşqariga çiqsa, uni amalga oşirişdan oldin yangi rozilik yoki istisno haqidagi tegişli qaror talab etiladi.

Kelajakdagi tadqiqotlar uçun keng rozilik faqat maqbul huquqiy va etik asos, foydalaniş yönalişlari, çeklovlar, kirişni boşqariş va iştirokçi murojaat qiliş usullarining tuşunarli bayoni bilan mumkin. U huquqlardan çeklanmagan voz keçiş hisoblanmaydi. Tadqiqot materiallariga oçiq yoki çeklangan kiriş şartlari Ma’lumotlar va natijalarni qayta hosil qiliş siyosati bilan belgilanadi.

07. Şaxsni aniqlaş mumkin bölgan naşrga alohida rozilik

Agar tadqiqot materiallari iştirokçi şaxsini oqilona aniqlaş imkonini bersa, jurnal naşr uçun alohida yozma rozilikni, jumladan tegişli hujjatlaştirilgan elektron şaklni talab qiladi. Bu tanib oliş mumkin bölgan fotosuratlar, video, ovoz yozuvlari, holat tavsiflari va kontekstdan şaxs aniqlanadigan iqtiboslarga tegişli. Anonimlikka asosli şubha bölsa, rozilik kerak. Rozilik mavjud bölsa ham ortiqça identifikatorlar olib taşlanadi.

Iştirokçiga naşr etilişi rejalaştirilgan axborot va materiallar möljallangan kontekstda körsatiladi; şaxsini aniqlaş mumkin bölgan bemor haqidagi naşrda unga qölyozma körsatiladi. Rozilik hujjati qaysi materiallar va versiyaga ruxsat berilganini aniqlaş imkonini berişi kerak. Şaxsni aniqlaş mumkin bölgan mazmun sezilarli kengaysa, rozilik yangilanadi.

Qarordan oldin maqolaning internetda oçiq bölişi, ehtimoliy tarqalişi va qayta foydalanilişi tuşuntiriladi. Jurnal CC BY 4.0 ni qöllaydi: litsenziya öz şartlariga rioya etilganda berilgan mualliflik huquqlari doirasida qayta foydalanişga ruxsat beradi, biroq şaxsiy hayot va tasvirga oid huquqlarni öz-özidan bekor qilmaydi. Naşrga rozilik barça şaxsiy huquqlardan voz keçiş yoki boşqalardagi nusxalarni nazorat qiliş kafolati sifatida rasmiylaştirilmaydi.

Zarur rozilik bölmasa, şaxsni aniqlaş mumkin bölgan material naşr etilmaydi: u çiqariladi yoki ilmiy mazmunni buzmasdan tegişli tarzda şaxssizlantiriladi. Şaxs bilan boğlanib bölmasligi va uning sukuti ruxsat hisoblanmaydi. Vafot etgan iştirokçilar uçun maqbullik va vakil vakolati qarindoşlar rozilik bera oladi degan taxmin bilan emas, tegişli talablar asosida baholanadi.

08. Rozilikni yangilaş va qaytarib oliş

Jarayonlar, xavflar, ma’lumotdan foydalaniş yoki naşrdagi şaxsni aniqlaş mumkin bölgan materiallar sezilarli özgarsa, rozilik qayta körib çiqiladi. Yangi axborot özgargan harakatlardan oldin bildiriladi; talab etilsa, yangi rozilik va etika qömitasining oldindan qarori olinadi. Rad etiş jazoga yoki salbiy munosabatga olib kelmasligi kerak.

Iştirokni töxtatiş, ma’lumotlardan keyingi foydalanişni tugatiş va naşr ruxsatini qaytarib oliş — turli murojaatlardir. Tadqiqotçilar şaxs istagini aniqlaştiradi, tegişli kelgusi harakatlarni töxtatadi va nimani öçiriş mumkinligi yoki majburiy asosda saqlaş kerakligini tuşuntiradi. Qayta tiklab bölmaydigan şaxssizlantirişdan keyin alohida yozuvni topiş imkonsiz bölişi mumkin; bunday çegaralar keyinçalik kiritilmay, rozilikdan oldin tuşuntiriladi.

Şaxsni aniqlaş mumkin bölgan naşrga rozilik naşrdan oldin qaytarib olinsa, mualliflar tahririyatni darhol xabardor qiladi; masala tegişli hal etilgunça mazkur material naşr etilmaydi. Naşrdan keyingi murojaatlar şaxs huquqlari hamda tuzatiş va retraksiya qoidalari hisobga olinib köriladi, zarur bölsa maxfiylikni himoya qiliş çoralari köriladi. Tarqalgan barça nusxalarni öçiriş va’da qilinmaydi va har qanday sörov butun maqolani retraksiya qilişga avtomatik asos böla olmaydi.

09. Tasdiqlarni saqlaş va tahririyatga taqdim etiş

Tasdiqlarning haqiqiyligi va saqlanişi uçun tadqiqot taşkiloti va tayinlangan hujjatlar saqlovçisi javob beradi; mas’ul muallif tahririyat tekşiruvi imkoniyatini ta’minlaydi. Rozilik blankalari, kodlaş kalitlari va iştirokçi ma’lumotlari çeklangan kiriş bilan saqlanadi. Muddatlar va javobgarlikni topşiriş tegişli talablar, ma’qullangan protokol va Ma’lumotlar va natijalarni qayta hosil qiliş siyosati asosida, şaxsiy ma’lumotlarni saqlaşning majburiy çeklovlari hisobga olinib belgilanadi.

Jurnalga odatda mualliflar bayonoti va söralganda işlatilgan rozilik şakli yoki axborot varağining töldirilmagan namunasi taqdim etiladi. Şaxsiy ma’lumotlari bor imzolangan hujjatlar maqola, oçiq ilovalar yoki ommaviy repozitoriyga joylaştirilmaydi va zaruratsiz taqrizçilarga berilmaydi.

Muayyan rozilikni tekşiriş kerak bölsa, tahririyat xavfsiz va mutanosib usulni kelişadi: mas’ul saqlovçi tasdiği, şaxsiy ma’lumotlari berkitilgan nusxa yoki boşqa yetarli hujjat. Töliq blankalar oldindan kelişuv va tegişli asoslarsiz oddiy kanal orqali yuborilmaydi. Ikki tomonlama anonim taqrizda mualliflarni aniqlaş mumkin bölgan axborot muharrirlarga alohida beriladi; iştirokçilar ma’lumotlari naşrdan keyin ham himoyalanadi.

10. Maqoladagi bayonot va tahririy tekşiruv

Rozilik haqidagi axborot Tadqiqot etikasi siyosatida nazarda tutilgan tadqiqot etikasiga rioya etiş haqidagi yagona bayonotga, zarur izohlar esa usullar bölimiga kiritiladi. Alohida takroriy bölim talab qilinmaydi. Mualliflar rozilik va uni hujjatlaştiriş usulini, zarur bölsa vakillikni, istisnolar asosini va şaxsni aniqlaş mumkin bölgan naşrga alohida rozilik mavjudligini bildiradi.

Rozilik kerak bölmagan bölsa, aniq asos tuşuntiriladi: masalan, işda insonlar, şaxsni aniqlaş mumkin bölgan ma’lumot yoki materiallar qatnaşmagan. Rozilik zarur bölib, vakolatli organ undan ozod qilgan bölsa, organ, qaror sanasi, mavjud bölsa raqami va doirasi körsatiladi. «Tatbiq etilmaydi» ifodasi ozod qiliş haqidagi axborotni almaştirmaydi, qömita ma’qullaşi esa öz-özidan rozilik olinganini isbotlamaydi.

Tahririyat aniqlaştiriş söraşi va tekşiruv tugagunça körib çiqiş yoki naşrni töxtatib turişi mumkin. Izoh yöqligi qoidabuzarlikni isbotlamaydi, biroq zarur rozilik olinmaganligi naşrga tösqinlik qilişi mumkin. Soxta blanka yoki bayonot haqidagi şubhalar Qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni körib çiqiş siyosati, apellyatsiya esa Şikoyatlar va apellatsiyalarni körib çiqiş siyosati asosida köriladi.

Iştirokçilar, vakillar va mualliflar qölyozma yoki maqolani hamda masala mazmunini ortiqça şaxsiy axborotsiz körsatib, i_m_jurnal@tiiame.uz manziliga murojaat qilişi mumkin. Uşbu siyosat ilgari mavjud bölmagan rozilikni ortga qaytib yaratmaydi: avvalgi tadqiqotlar uçun tegişli davr talablari va iştirokçilarning haqiqiy huquqlari hisobga olinadi.

Etik va uslubiy manbalar

Hujjatlar tadqiqot xususiyati va öz qöllaniş doirasi hisobga olingan holda tatbiq etiladi. Tibbiy tavsiyalar oddiy sörov yoki intervyuni tibbiy tadqiqotga aylantirmaydi. Uşbu siyosat rozilik tartiblarini aniqlaştiradi va jurnalning boşqa etik siyosatlari bilan birgalikda qöllanadi.

• Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing
• WMA Declaration of Helsinki (2024)
• CIOMS International Ethical Guidelines for Health-related Research Involving Humans (2016)
• ESRC Research Ethics Guidance: Consent
• ESRC Research Ethics Guidance: Research with Children and Young People
• ICMJE Recommendations: Protection of Research Participants
• Creative Commons Attribution 4.0 International (CC BY 4.0)