Tadqiqot etikasi siyosati

Tadqiqot ilmiy asoslangan, halol hamda insonlar, hayvonlar, tabiiy muhit va jamiyatga nisbatan mas’uliyatli bölişi kerak. Uşbu siyosat jurnalga taqdim etiladigan tadqiqotlarni rejalaştiriş, ularga ruxsat oliş, ötkaziş va etik jihatdan asoslaş talablarini belgilaydi.

01. Maqsad va asosiy tamoyillar

«Irrigatsiya va melioratsiya» jurnalining uşbu siyosati suv resurslari, suğoriş, melioratsiya, tuproq, gidrotexnika inşootlari, ekotizimlar va tegişli texnologiyalar böyiça tadqiqotlarni qamrab oladi. U dala, laboratoriya, hisoblaş va ijtimoiy tadqiqotlar, ikkilamçi tahlil hamda maxsus son materiallariga ularning haqiqiy etik xavflari doirasida tatbiq etiladi.

Asosiy tamoyillar — ilmiy asoslanganlik, halollik, inson huquqlari va qadr-qimmatini hurmat qiliş, hayvonlar hamda tabiiy muhitga mas’uliyatli munosabat, xavfning kutiladigan foydaga mutanosibligi va tadqiqot guruhining hisobdorligi. Naşrga intiliş, moliyalaştiriş yoki kutiladigan iqtisodiy samara bu tamoyillarni buzişni oqlamaydi.

Tadqiqot etikasi avvalo iş qanday rejalaştirilgani va bajarilganiga taalluqlidir. Mualliflik, plagiat, manfaatlar töqnaşuvi va tahririy qarorlar qoidalari tegişli siyosatlarda bayon etilgan. Etik ma’qullaşning özi natijalar işonçliligini tasdiqlamaydi, yaxşi natijalar esa ularni olişdagi qoidabuzarlikni bartaraf etmaydi.

02. Mas’uliyatli rejalaştiriş va xavfni baholaş

Iş boşlanişidan oldin tadqiqot guruhi ilmiy savolni belgilaydi, usul va kölamni asoslaydi, mavjud kamroq xavfli muqobillarni baholaydi va zarur ruxsatlarni aniqlaydi. Tadqiqot tuzilişi suv, namunalar, iştirokçilar vaqti yoki boşqa resurslarni asossiz sarflamasdan mazmunli natija olişga imkon berişi kerak.

Baholaş iştirokçilar va xodimlar, hosil va mulk, suvdan foydalanuvçilar, qöşni hududlar, hayvonlar va ekotizimlarga ehtimoliy zararni qamrab oladi. Aralaşuvlar uçun mas’ul şaxslar, zarar oldini oliş çoralari, töxtatiş zarurligini bildiruvçi belgilar va javob çoralari oldindan belgilanadi. Odatiy amaliyotga havola yangi tajribaga xos xavfni baholaş örnini bosmaydi.

Işlarni zarur malaka va tayyorgarlikka ega şaxslar bajaradi. Talabalar, texnik xodimlar va jalb etilgan yordamçilar tegişli yöl-yöriq va nazorat bilan ta’minlanadi. Ilmiy rahbar vazifalar aniq taqsimlanişini hamda xavfli yoki nohalol amaliyot haqida bosimsiz xabar beriş imkoniyatini ta’minlaydi.

03. Etik ekspertiza, ma’qullaş va ozod etiş

Tadqiqot xususiyati va tegişli talablar mustaqil etik ekspertizani nazarda tutsa, mualliflar tegişli amallar boşlanişidan oldin vakolatli qömita qarorini oladi. Qaror amaldagi protokol, iştirokçilar yoki tadqiqot obyektlari, ötkaziş joylari va muhim aralaşuvlarni qamrab olişi kerak. Boşqa loyihaga berilgan ruxsat yoki qöllab-quvvatlaş xati bunday qaror örnini bosmaydi.

Qömitaning töliq nomi, taşkilot va mamlakat, berilgan bölsa qaror raqami hamda sanasi körsatiladi. Ekspertizadan ozod etişda asos va vakolatli organning hujjatlaştirilgan qarori keltiriladi. Mualliflar işni xavfsiz deb hisoblagani uçungina özini ozod etilgan deb e’lon qilmaydi. Taşkilotda mos qömita bölmasa, vakolatli mustaqil organ körib çiqişi oldindan taşkil etiladi; qömita yöqligi ekspertizani çetlab ötişga umumiy ruxsat emas.

Nazariy iş, modellaştiriş yoki haqiqatan oçiq, şaxsi aniqlanmaydigan ma’lumotlarni tahlil qilişda işning xususiyati va tegişli qoidalarga köra etik ma’qullaş kerak bölmasa, uni sun’iy ravişda rasmiylaştiriş talab etilmaydi. Maqolada talab nega tatbiq etilmasligi tuşuntiriladi. Şubha tuğilganda, şaxsni aniqlaş mumkin bölgan ma’lumotlar işlatilganda yoki ulardan foydalaniş maqsadi özgarganda vakolatli organning tegişli xulosasi zarur. Ikkilamçi tahlilda faqat dastlabki yiğişga berilgan ma’qullaş emas, yangi foydalaniş ruxsatlari ham hisobga olinadi.

Keyinçalik olingan ma’qullaş tadqiqotdan oldin olingandek körsatilmaydi. Avval mavjud bölgan qarorning qayta berilgan nusxasi dastlabki sana va kelib çiqişi töğri körsatilsa, qabul qilinişi mumkin. Zarur oldindan ma’qullaş bölmagan bölsa, mualliflar tahririyatga oçiq xabar beradi; iş tugagaç xat oliş dastlabki kamçilikni bartaraf etmaydi.

04. Maydonlarga kiriş, namuna oliş va ruxsatlar

Mualliflar dala, kanal, suv havzasi, inşoot, xususiy va muhofaza etiladigan hududlarga kiriş, şuningdek namuna oliş, köçiriş yoki olib çiqiş uçun qanday kelişuvlar kerakligini oldindan aniqlaydi. Majburiy ruxsatlar vakolatli organdan va zarur bölsa obyekt egasi yoki qonuniy foydalanuvçisidan olinadi. Xöjalik rahbari roziligi davlat ruxsati talab etilganda uning örnini bosmaydi.

Maqolada muhim ruxsatlar, ularni bergan organlar va mavjud identifikatorlar körsatiladi. Mualliflar suv, tuproq, ösimlik va boşqa tadqiqot materiallarining kelib çiqişini kuzatiş imkonini ta’minlaydi. Xalqaro hamkorlikda iş ötkaziladigan joy talablari hamda taşkilotlar örtasida namuna va axborot uzatişning qonuniyligi hisobga olinadi.

Tadqiqotçilar mahalliy hamjamiyatlar hamda yer va suvdan qonuniy foydalanuvçilar huquqlarini hurmat qiladi. Mahalliy bilimlar va biologik resurslardan foydalanişda muayyan holat uçun belgilangan kelişuvlar, hissani tan oliş va foydani taqsimlaş şartlariga rioya etiladi. Işni faqat asosli himoya talablarini çetlab ötiş uçun boşqa joyda ötkaziş mumkin emas.

05. Ekologik va texnik xavfsizlik

Suğoriş rejimi, drenaj, öğitlar, meliorantlar, oqova suvlar yoki boşqa ta’sirlar bilan tajribalarda ifloslaniş, şörlaniş, ortiqça namlaniş, biologik agentlar tarqalişi va maydon taşqarisidagi zarar xavfi baholanadi. Aralaşuv kölami va oqibatlarni kuzatiş asoslangan xavfga mos bölişi kerak. Tajriba suv ta’minoti yoki inşootlar xavfsizligida ruxsatsiz özgariş keltirib çiqarmasligi kerak.

Potensial xavfli moddalar, organizmlar va uskunalar faqat zarur ruxsatlar, xodimlar tayyorgarligi va mos şaroitlarda qöllanadi. Çiqindilar, ifloslangan namunalar va tajriba qoldiqlari xavfsiz yöqotiladi; ularni atrof-muhitga qaytariş öz-özidan ruxsat etilgan deb hisoblanmaydi. Muhofaza etiladigan turlar va hududlar uçun talab etilganda maxsus çoralar hamda ruxsatlar nazarda tutiladi.

Mualliflar muhim himoya çoralarini tavsiflaydi va usulni baholaşga ta’sir qiluvçi salbiy oqibatlarni qayd etadi. Ekologik xavfsizlik yoki barqarorlik haqidagi da’volar bajarilgan ölçovlar va kuzatuv kölamiga mos bölişi kerak. Qisqa tajribada zarar qayd etilmagani uzoq muddatli xavf yöqligi isboti sifatida körsatilmaydi. Sezgir texnologiyalar masalalari maxsus tadqiqot materiallari va texnologiyalari haqidagi alohida siyosatda batafsil körib çiqiladi.

06. Insonlar va hamjamiyatlar iştirokidagi tadqiqotlar

Fermerlar sörovi, mutaxassislar bilan suhbatlar, mehnatni kuzatiş, suvdan foydalanuvçilar xulqini örganiş va şaxsni aniqlaş mumkin bölgan axborot bilan işlaş, tadqiqot tibbiy bölmasa ham, etik şartlarni baholaşni talab etadi. Ixtiyoriylik, axborotning tuşunarliligi, adolatli tanlaş va xodimlar, talabalar yoki tadqiqotçiga qaram şaxslarga bosim xavfi hisobga olinadi.

Ma’muriyat, iş beruvçi yoki hamjamiyat vakili roziligi zarur individual rozilik örnini bosmaydi. Tadqiqotda iştirok etiş va şaxsni aniqlaş mumkin bölgan axborotni çop etişga ruxsat alohida köriladi. Batafsil qoidalar «Insonlar iştirokidagi tadqiqotlarga etik talablar», «Xabardor qilingan rozilik siyosati» va «Maxfiylik töğrisidagi nizom» bölimlarida belgilanadi.

Insonlar iştirokidagi tibbiy tadqiqotlar jurnal mavzusiga mos bölsa, tegişli etik standartlar, jumladan WMAning amaldagi Xelsinki deklaratsiyasi qöllanadi. Deklaratsiya har qanday muhandislik tajribasi uçun sohaviy talablarning universal örnini bosuvçi hujjat sifatida işlatilmaydi. Şaxsiy axborot oçiq bölişining özi undan etik foydalaniş majburiyatlarini bekor qilmaydi.

07. Hayvonlar va biologik materiallar

Hayvonlar, jumladan suv organizmlari bilan tadqiqotlarda mualliflar tegişli işlar boşlanişidan oldin zarur etik ma’qullaş va ruxsatlarni oladi. 3Rs tamoyillari qöllanadi: hayvonlardan foydalanişni mos muqobillar bilan almaştiriş, ilmiy asoslanganlikni buzmasdan ularning sonini oqilona kamaytiriş va azob hamda zararni kamaytiriş uçun amallarni yaxşilaş. Yetarli kuzatuvlar sonidan şunçaki voz keçiş mas’uliyatli kamaytiriş hisoblanmaydi.

Tegişli işlarda hayvonlarning kelib çiqişi, saqlaş şaroiti, farovonlik çoralari, amallarni insonparvarlik nuqtayi nazaridan töxtatiş mezonlari va zarur professional nazorat tavsiflanadi. In vivo tadqiqotlar tavsifi ARRIVE 2.0, jumladan tadqiqot tuzilişi va etik ruxsat haqidagi zarur axborotni hisobga olişi kerak. Hisobot tavsiyalari ruxsat örnini bosmaydi. Aralaşuvsiz kuzatuvlarda talablar tatbiq etilişi yoki etilmasligi tuşuntiriladi; avtomatik ozod etiş taxmin qilinmaydi.

Ösimliklar, mikroorganizmlar va boşqa biologik materiallar uçun kelib çiqiş, foydalaniş huquqi va zarur bioxavfsizlik şartlari aniqlanadi. Kolleksiya namunalaridan qayta foydalaniş ularni oliş va topşiriş şartlariga mos bölişi kerak. Inson materiallari va ular bilan boğliq ma’lumotlar tegişli hollarda insonlar iştirokidagi tadqiqot qoidalari böyiça köriladi; namunaning mavjudligi öz-özidan undan çeklanmagan foydalaniş huquqini bermaydi.

08. Nazorat, özgartirişlar va halol ötkaziş

Tadqiqot kelişilgan protokol va ruxsatlar doirasida olib boriladi. Xavf, obyektlar, iştirokçilar yoki aralaşuv usullariga ta’sir qiluvçi muhim özgarişlar joriy etilişidan oldin zarur körib çiqişga yuboriladi. Bevosita xavfni bartaraf etiş uçun şoşilinç çoralar rasmiy tartibni kutmasdan bajariladi, hujjatlaştiriladi va mas’ul nazorat organiga öz vaqtida xabar qilinadi.

Kutilmagan zarar, jiddiy çetlanişlar va töxtatiş asoslari yaşirilmaydi. Tadqiqotçi işni vaqtinça töxtatiş zaruratini baholaydi va xavf xususiyatiga köra tegişli mas’ul organlarni xabardor qiladi. Öquvçi uçun muhim oqibatlar va özgarişlar qölyozmada aks ettiriladi. Moliyalaştiruvçi tomon salbiy natijalarni yaşirişni talab qilişga yoki xavf haqidagi zarur xabarga tösqinlik qilişga haqli emas.

Qöşma loyihalarda ruxsatlar, nazorat, materiallarni saqlaş va axborot uzatiş uçun javobgarlik oldindan kelişiladi; vazifalarni pudratçiga topşiriş tadqiqot guruhi javobgarligini bekor qilmaydi. Ma’lumotlarni qayd etiş, ularga işlov beriş va kiriş ma’lumotlar hamda natijalarni qayta hosil qiliş siyosati bilan, AI qöllanişi esa alohida siyosat bilan tartibga solinadi. Bu vositalar vakolatli inson yoki organning etik qarori örnini bosa olmaydi.

09. Qölyozmadagi bayonot va tasdiqlovçi hujjatlar

Har bir qölyozmada «Tadqiqot etikasiga rioya etiş» bayonoti bölib, tegişli holat: ma’qullaş, hujjatlaştirilgan ozod etiş yoki asoslangan tatbiq etilmaslik körsatiladi. U usullar yoki alohida bayonotlar bölimida beriladi. Talab etilganda hududga kiriş va namuna oliş ruxsatlari qöşimça körsatiladi. Bir turdagi ekspertiza tatbiq etilmasligi boşqa barça majburiyatlar yöqligini anglatmaydi.

  • Ma’qullaş: «[Belgi] protokoli [qömita, taşkilot, mamlakat] tomonidan [sana]dagi [berilgan bölsa raqam] qarori bilan, tegişli amallar boşlanişidan oldin ma’qullangan. Işni ötkaziş uçun muhim ruxsatlar: [tegişli bölsa, ma’lumotlar]».
  • Ozod etiş: «[Vakolatli organ] [sabab] asosida [körib çiqiş turi]dan ozod etişni belgilagan, hujjat [raqam/sana]. Boşqa zarur ruxsatlar: [tegişli bölsa, ma’lumotlar]».
  • Tatbiq etilmaslik: «Iş [aniq tavsif]dan iborat. [Etik ma’qullaş turi] talab etilmaydi, çunki [haqiqiy mazmunga mos, tekşiriş mumkin bölgan asos]». Qöllangan ma’lumotlar yoki materiallar uçun zarur huquqlar va çeklovlar qöşimça tuşuntiriladi.

Namunalar haqiqiy hujjatlar asosida töldiriladi; raqam, sana va nomlar töqib yozilmaydi. Tavsif ikki tomonlama anonim taqrizda mualliflarni aniqlaşga imkon bersa, bunday ma’lumotlar tahririyatga alohida yuboriladi va çop etilgan maqolada tiklanadi. Muharrir qarorning haqiqiy tadqiqotga mosligini tekşiriş uçun zarur axborotga ega bölişi kerak.

Tahririyat qömita qarori, ruxsat, protokolning tegişli qismi yoki materiallardan foydalaniş şartlari tasdiğini maxfiy tarzda söraşi mumkin. Şaxsiy ma’lumotli töliq imzolangan rozilik şakllari oçiq ilovalarga joylaştirilmaydi; tekşiriş uçun faqat zarur axborot xavfsiz yöl bilan taqdim etiladi. Tadqiqot hujjatlarini saqlaş tegişli siyosatlar va amaldagi çeklovlar bilan tartibga solinadi.

10. Tahririy baholaş va şubhalarni körib çiqiş

Muharrir etik talablarning tatbiq etilişi, ruxsat sanalari va qamrovining bajarilgan işga mosligi hamda himoya çoralari yetarliligini tekşiradi. Zarur bölsa mualliflar yoki vakolatli organdan maxfiylikka rioya etib izoh söraladi. Jurnal tadqiqotni ötkaziş uçun ruxsat bermaydi va mustaqil etika qömitasi örnini bosmaydi.

Rasmiy hujjat mavjudligi asosli şubhalarni tekşirişga tösqinlik qilmaydi. Huquqlar, farovonlik yoki ruxsat şartlarining bartaraf etilmagan jiddiy buzilişi bölsa, natijalar texnik jihatdan töğri bölsa ham qölyozma rad etilişi mumkin. Töliq bölmagan tavsif avval aniqlaştiriladi; uning özi ma’qullaş bölmaganini yoki qasddan qoidabuzarlikni isbotlamaydi.

Xabarlar OJS yoki i_m_jurnal@tiiame.uz orqali yuboriladi. Naşrdan oldingi va keyingi tekşiruv qoidabuzarliklar haqidagi murojaatlarni körib çiqiş siyosati böyiça, muallifning javob beriş huquqi va mustaqil körib çiqiş bilan amalga oşiriladi; naşr yozuvini özgartiriş hamda apellatsiyalar tegişli siyosatlar bilan tartibga solinadi. Zarur bölsa tahririyat mas’ul taşkilotga murojaat qiladi, biroq naşr qarori uçun öz javobgarligini saqlaydi.

Har bir siyosat versiyasi uçun haqiqiy tasdiqlaniş va joylaştiriş sanalari körsatiladi. Avvalgi tadqiqotlarning etik holatlari iş ötkazilgan davr talablari va şaroitlari hisobga olinib baholanadi; bayonot şakliga qöyilgan yangi talablar avval ham amal qilgandek körsatilmaydi. Bu çop etilgan tadqiqotga doir jiddiy şubhalarni körib çiqişga tösqinlik qilmaydi.

Uslubiy manbalar

Siyosat DOAJ şaffoflik tamoyillari va ALLEAning Tadqiqot halolligi böyiça Yevropa kodeksini hisobga oladi. Tegişli tadqiqot turlari uçun WMA Xelsinki deklaratsiyasi, 3Rs tamoyillari va ARRIVE tavsiyalari qöllanadi. Talablar jurnal yönalişiga moslaştirilgan bölib, zarur ruxsatlar va mustaqil etik ekspertiza örnini bosmaydi.

Sahifa boşiga


ISSN 2181-1369 (Online)