Nashr etikasi va nohalol amaliyotga qarshi siyosat
Ilmiy materiallarni tayyorlaş, baholaş va naşr etişga doir umumiy axloqiy talablar, iştirökçilarning majburiyatlari va ehtimoliy qoidabuzarliklarga munosabat bildiriş tamoyillari.
Mundarija
01. Maqsad va qöllaniş sohasi
Uşbu siyosat «Geodeziya, kartografiya va geoinformatika» jurnali faoliyatining axloqiy asoslarini belgilaydi. U mualliflar, muharrirlar, tahrir hay’ati a’zolari, taqrizçilar va naşriyot xodimlariga tatbiq etiladi; kelib tuşgan qölyozmalar, ularga ilova qilingan materiallar va e’lon qilingan işlarni, şu jumladan maxsus sonlar taşkil etilgan taqdirda ularning materiallarini qamrab oladi.
Jurnalning muassisi — «Toşkent irrigatsiya va qişloq xöjaligini mexanizatsiyalaştiriş muhandislari» milliy tadqiqot universiteti (bundan buyon — İnstitut), naşriyoti — «I-EDU GROUP» MÇJ. İnstitut alohida qölyozmalar böyiça qarorlar mustaqilligini saqlagan holda jurnal faoliyati uçun taşkiliy şart-şaroit yaratadi.
Axloqiy masalalarni hal etişda tahririyat Committee on Publication Ethics (COPE) təşkilotining qöllanadigan tavsiyalari, jumladan Core Practices, şuningdek COPE, DOAJ, OASPA va WAME tomonidan işlab çiqilgan ilmiy naşrlarda şaffoflik va ilğor amaliyot tamoyillaridan foydalanadi.
02. Asosiy tamoyillar
- İlmiy halollik. Metodlar, kuzatuvlar, hisob-kitoblar va xulosalar tadqiqot çeklovlari hamda başga şaxslar hissasi tan olingan holda haqqoniy taqdim etilişi kerak.
- Xolis baholaş. İlmiy asoslanganlik, ahamiyat, jurnal mavzusiga moslik va işning axloqiy maqbulligi tahririy qarorni belgilaydi. Fuqarolik, jins, kelib çiqiş, e’tiqod, lavozim va muallifning İnstitutga mansubligi ustunlik bermaydi hamda kamsitişga asos bölmaydi. Salbiy yoki statistik jihatdan ahamiyatsiz natijalar öz-özidan rad etişga asos emas.
- Mas’uliyat va şaffoflik. İştirökçilar muhim manfaatlar va qöllab-quvvatlaş manbalarini oçib beradi, asosli savollarga javob qaytaradi va ilmiy yozuvni tuzatişga kömaklaşadi.
- Maxfiylik va hurmat. E’lon qilinmagan materiallar noqonuniy foydalanışdan himoyalanadi; muloqot tahdid, kamsitiş va bosimsiz, kasbiy tarzda olib boriladi.
- Qabul qiliş kafolatining yöqligi. Tölov, tölovdan ozod etiş, moliyaviy qöllab-quvvatlaş, son reçasi yoki ma’muriy topşiriq ilmiy baholaşni almaştirmaydi va axloqiy talablarni pasaytirişni oqlamaydi.
İnklyuziv va hurmatga asoslangan ilmiy til. Mualliflar stereotiplar, kamsituvçi va qadr-qimmatni yerga uruvçi iboralardan qoçib, aniq va hurmatga asoslangan ilmiy tildan foydalanışlari kerak. Şaxsiy yoki guruh xususiyatlari faqat tadqiqot uçun ilmiy ahamiyatga ega bölsa körsatiladi. Bu talab asosli ilmiy tanqid yoki natijalarni xolis bayon etişni çeklamaydi.
03. İştirökçilarning majburiyatlari
Mualliflar
Mualliflar taqdim etilgan işning işonçliligi, manbalardan toğri foydalanış, ma’lumotlar, tasvirlar, dastur kodi va başga materiallardan qonuniy foydalanış uçun javobgardir. Barça hammualliflar qölyozma topşirilayotganidan xabardor bölişi, uning yakuniy versiyasini va iş uçun javobgarligini tasdiqlaşi kerak. İştirökçilar hissasi haqqoniy körsatiladi; qölyozma tayyorlaş xizmatlari haqiqiy mualliflarni yaşiriş yoki mualliflikni sotiş huquqini bermaydi.
Topşiriş paytida oldingi boğliq işlar, moliyaviy va nomoliyaviy manfaatlar, moliyalaştiriş, başqa muhim yordam hamda qöllab-quvvatlovçi tashkilotlarning röli oçib beriladi. Moliyalaştiriş yoki manfaatlar töqnaşuvi yöqligi ham körsatiladi. Mualliflar ma’lumotlarning mavjudligi haqidagi axborotni beradi va qonuniy hamda axloqiy kiriş çeklovlariga rioya qilgan holda asosli söröv böyiça natijalarni tekşirişga kömaklaşadi.
Tadqiqot xususiyati axloqiy ma’qullash, ruxsatnomalar yoki xabardor qilingan rozilikni talab etsa, mualliflar ularni oladi va qölyozmada aks ettiradi; axloqiy ekspertizadan qöllanadigan ozod etiş asoslangan va tasdiqlangan bölişi kerak. Muhim xatoni aniqlagan mualliflar tahririyatni darhol xabardor qiladi va xato naşrdan keyin aniqlangan bölsa ham uni körib çiqişda hamkorlik qiladi.
Muharrirlar va tahrir hay’ati
Muharrirlar qölyozmalarni mazmunan baholaş, mustaqil taqriz, manfaatlar töqnaşuvini başqariş va asoslangan qarorlarni ta’minlaydi. Ular e’lon qilinmagan ma’lumotlardan öz manfaatlari yölida foydalanmaydi, asossiz iqtiboslarni majburlamaydi va xatolar haqidagi asosli murojaatlarni e’tiborsiz qoldirmaydi. Qaror uçun vakolatli muharrir javob beradi, taqrizçi, ma’muriy xodim yoki avtomatlaştirilgan tizim emas. Taklif etilgan muharrirlar işlaganda ham jurnal tahririyati nazorati saqlanadi.
Taqrizçilar
Taqrizçilar öz mutaxassisligi doirasida topşiriq qabul qiladi, bahoga ta’sir qilişi mumkin bölgan manfaatlarini oldindan oçib beradi va kelışilgan muddatlarga amal qiladi yoki keçikiş haqida xabar beradi. İzohlar asosli va odobli bölişi lozim. Ehtimoliy qoidabuzarlik muharrirga bildiriladi; mualliflarga nisbatan mustaqil ommaviy ayblov qöyilmaydi va taqrizdan öz naşrlarini tarğib qiliş uçun foydalanilmaydi. Topşiriqni başga şaxsga beriş muharrirning oldindan ruxsati va maxfiylikka rioya etişni talab qiladi.
Muassis va naşriyot
İnstitut va «I-EDU GROUP» MÇJ tahririyat işini, axloqiy tartib-taomillarni va nizoli holatlarni mustaqil körib çiqiş imkonini ta’minlaydi. Moliyaviy va ma’muriy qöllab-quvvatlaş maqolalarni qabul qiliş haqidagi qarorlardan ajratiladi. Qölyozmalar böyiça qaror qiluvçilar tölov yoki tölovdan ozod etiş haqida qaror qilmaydi; ularning va xodimlarning haq tölovi qabul qilingan maqolalar soniga boğliq bölmasligi kerak. Muassis va naşriyot muayyan işni e’lon qilişni talab qilmaydi va obro‘ yoki moliyaviy manfaat yölida asosli tuzatişlarga tösiq bölmaydi.
04. Manfaatlar töqnaşuvida mustaqillik
Mualliflar işga tegişli manfaatlarni topşiriş paytida; muharrir va taqrizçilar esa körib çiqiş başlanişidan oldin oçib beradi. Muhim manfaat keyin aniqlansa, darhol xabar qilinadi. Manfaatni oçib berişning özi qoidabuzarlikni isbotlamaydi; uning xususiyati, ta’siri va zarur başqaruv çoralari baholanadi.
İş muallifi bölgan yoki jiddiy manfaatlar töqnaşuviga ega muharrir uni körib çiqişdan çetlaştiriladi. U taqrizçilarni tanlamaydi, muhokama va qarorda qatnaşmaydi hamda körib çiqişning maxfiy materiallariga xizmat doirasida kiriş huquqini olmaydi. Muallif sifatida esa amaldagi taqriz modeli doirasida oddiy muallifga beriladigan ma’lumotnigina oladi.
Körib çiqiş tegişli töqnaşuvga ega bölmagan malakali muharrirga topşiriladi. Baş muharrir örinbosari lavozimining özi mustaqillikni tasdiqlamaydi. Xizmat böysunuvi, hamkorlik yoki İnstitut manfaatlari ta’siri xavfi mavjud bölsa, başga təşkilotdan muharrir jalb qilinadi. Mustaqil körib çiqiş tamoyili baş muharrir, hay’at a’zolari yoki naşriyot harakatlari haqidagi xabarlarga ham tatbiq etiladi; manfaatlar töqnaşuviga ega şaxslar öz harakatlari ustidan şikoyatlarni körmaydi.
05. Yöl qöyilmaydigan amaliyotlar
Jurnal mualliflikni, kelib çiqişni, işonçlilikni yoki ilmiy işning mustaqil baholanişini buzadigan harakatlarga yöl qöymaydi. Bunday harakatlarga quyidagilar kiradi:
- Uydirma va soxtalaştiriş: öylab topilgan kuzatuvlar, ölçovlar yoki manbalar; ma’lumotlarni almaştiriş; natijalarni asossiz öçiriş; tadqiqot haqida yolğon tasavvur yaratadigan tasvirlar, grafiklar yoki hisob-kitoblarga işlov beriş.
- Plagiat va yaşirin qayta foydalanış: özgalarning matni, ğoyalari, ma’lumotlari, tarjimalari yoki kodini özlaştiriş; özining ilgari naşr etilgan işining katta qismini oçib bermasdan va havola qilmasdan yangi sifatida taqdim etiş.
- Takrorlaş: bir xil yoki sezilarli öxşaş qölyozmalarning bir neçta jurnalda bir vaqtda körib çiqilişi; yaşirin takroriy naşr, jumladan tarjima tarzida; yangilik haqida çalğituvçi iddao bilan natijalarni sun’iy bölaklaş.
- Mualliflik va şaxsni manipulyatsiya qiliş: mualliflar röyxatidagi örinlarni sotiş yoki sotib oliş, soxta yoki yaşirin mualliflik, qalbaki affilyatsiyalar, roziliklar va hujjatlar; ilmiy işlarni soxtalaştiruvçi xizmatlardan foydalanış.
- Baholaş va iqtiboslarni manipulyatsiya qiliş: soxta taqrizçilar, qalbaki taqrizlar, mustaqil baholaşni çetlab ötiş böyiça kelışilgan harakatlar, tahririyatga bosim va körsatkiçlarni oşiriş uçun aloqasiz manbalarga havola talab qiliş.
- Muhim holatlarni yaşiriş: jurnal siyosati talab qilgan hollarda manfaatlar, moliyalaştiriş, majburiy ruxsatnomalar yoki sun’iy intellekt vositalaridan foydalanışni qasddan oçib bermaslik; tadqiqot iştirökçilarining huquqlari va maxfiyligini buziş.
Oçib berilgan preprint, dissertatsiya yoki konferensiya tezisining mavjudligi öz-özidan insofsizlikni isbotlamaydi. Mualliflar bunday materiallar va matn öxşaşliklarini bildirishi şart; topşiriş maqbulligi originallik va materiallarni joylaştiriş qoidalariga muvofiq baholanadi. Halol xato, asosli ilmiy kelışmovçilik yoki gipotezaning tasdiqlanmasligi avtomatik qoidabuzarlik hisoblanmaydi, biroq jiddiy xato naşrni tuzatiş yoki qaytarib olişni talab qilişi mumkin.
06. Maxfiylik va raqamli vositalar
Qölyozmalar, taqrizlar, şaxsiy ma’lumotlar va yozışmalarga kiriş faqat tahririy iş yoki axloqiy masalani tegışli tartibda körib çiqiş uçun zarur bölgan şaxslarga beriladi. Materiallar begonalarğa oşkor qilinmaydi va şaxsiy, ilmiy yoki tijoriy ustunlik olish uçun işlatilmaydi.
Muharrirlar va taqrizçilarga maxfiy qölyozmalar, ularning parçalari, taqrizlar va e’lon qilinmagan ma’lumotlarni, hatto «maxfiy» deb ta’riflangan bolsa ham, taşqi generativ sun’iy intellekt xizmatlariga yuklaş taqiqlanadi. Muharrir bilan kelışuv bu taqiqni bekor qilmaydi. Sun’iy intellekt vositasi muallif, taqrizçi yoki tahririy javobgarlik subyekti böla olmaydi. Matn öxşaşligi körsatkiçi yoki AI detektori natijasi öz-özidan qoidabuzarlik dalili emas: inson tomonidan mazmunli tekşiriş zarur.
07. Ehtimoliy qoidabuzarliklar haqida xabarlar
Mualliflar, taqrizçilar, öquvçilar va təşkilotlar vakillari naşrdan oldin yoki keyin ehtimoliy qoidabuzarlik haqida xabar berişi mumkin. Murojaatda iş nomi, DOI, havola yoki qölyozma raqami, aniq şubha va mavjud tasdiqlovçi materiallar körsatiladi. Qoidabuzarlikni oldindan isbotlaş talab etilmaydi; xabar asosini tekşirişga imkon beruvçi ma’lumotlar yetarli.
Mazmunli anonim xabarlar mohiyatiga köra körib çiqiladi; aloqa yöqligi holatlarni aniqlaşdırış va javob beriş imkonini çeklaşi mumkin. Halol murojaat qiluvçiga nisbatan ta’qib, bosim yoki noqulay tahririy qarorga yöl qöyilmaydi.
Murojaatçi şaxsi va tekşiriş haqidagi ma’lumotlar adolatli körib çiqiş va qöllanadigan oşkor etiş majburiyatlariga mos darajada himoyalanadi. Oşkor etiş zarur va asosli bölsa, mutlaq anonimlik kafolatlanmaydi. Baş muharrir yoki naşriyotga doir murojaatlar İnstitutning raşmiy aloqalari orqali mustaqil tekşiriş sörab yuborilişi mumkin.
08. Adolatli körib çiqiş va ilmiy yozuvni himoyalaş
Xabar qayd etiladi va manfaatlar töqnaşuvi bölmagan vakolatli şaxs tomonidan dastlabki baholanadi. Materiallarning tegışliligi va yetarliligi tekşiriladi; daxldor tomonlarga holatni izohlaş va hujjatlar taqdim etiş imkoniyati beriladi. Qoidabuzarlik haqidagi taxmin tasdiqlangan fakt deb olinmaydi. Zaruratda tahririyat dastlabki ma’lumotlar, taqriz materiallari yoki mustaqil ekspert xulosasini söraydi.
Murakkab holatlar uçun mustaqil komissiya tuzilişi mumkin; institutsional töqnaşuvda taşqi mutaxassislar qatnaşadi. Tahririyat naşrning işonçliligi va tahririy jarayon masalalarini hal qiladi, biroq tadqiqot tashkiloti tekşiruvini almaştirmaydi. Asos mavjud bölsa, zarur ma’lumotnigina berib, tegışli muassasa yoki başqa vakolatli tomonga murojaat qiladi.
Naşrdan oldin körib çiqişni vaqtinça töxtatiş, tuzatiş sörash yoki belgilangan asoslarda qölyozmani rad etiş mumkin. Naşrdan keyin mutanosib çora — tuzatiş, xavotir bayonoti yoki retraksiya tanlanadi. Maqsad — ilmiy yozuv işonçliligini ta’minlaş va öquvçilarni xabardor qiliş. Jiddiy halol xato ham naşrni qaytarib olişni talab qilişi mumkin; bu barça mualliflarning aybdorligi haqida avtomatik xulosa emas.
Muhim özgarişlar yaşirin kiritilmaydi. Ommaviy bildirişnoma qaror asosini tuşuntirishi va tegışli maqola bilan boğlanişi; asoslar, yozışmalar va qarorlar hujjatlaştirilishi kerak. Murojaatçi va daxldor tomonlar maxfiylik doirasida jarayon va natija haqida xabardor qilinadi. Jarayon yuzasidan şikoyat yoki qaror ustidan apellyatsiya dastlabki qarorda qatnaşmagan şaxs tomonidan körib çiqiladi. Batafsil bosqiçlar, muddatlar, asoslar va bildirişnoma şakllari quyidagi maxsus siyosatlarda belgilanadi.
Xalqaro yöriqnomalar
COPE Core Practices va Şaffoflik tamoyillari uslubiy yöriqnoma sifatida işlatiladi. Jurnalning mustaqil qoidalari va ularni qöllaş uçun javobgarlik uşbu hamda boğliq siyosatlar bilan belgilanadi.