Manfaatlar töqnaşuvi siyosati
Manfaatlarni şaffof oçib beriş ilmiy işni mustaqil va adolatli baholaşga yordam beradi. Uşbu siyosat naşrga aloqador manfaatlarni, iştirökçilarning majburiyatlarini, ularni baholaş tartibini, başqaruv çoralarini va oçib berilmagan holatlar aniqlanganda amalga oşiriladigan harakatlarni belgilaydi.
Mundarija
- Ta’rif va qöllaniş sohasi
- Qaysi holatlar oçib berilişi kerak
- Oçib beriş davri, vaqti va qabul qiluvçisi
- Mualliflar bayonoti va uning e’lon qilinişi
- Moliyalaştiriş va qöllab-quvvatlovçi tomon röli
- Muharrirlar va taqrizçilar iştiröki
- Manfaatni baholaş va başqaruv çoralari
- Jurnal, muassis va naşriyot manfaatlari
- Naşrdan oldin va keyin oçib berilmagan manfaatlar
- Maxfiylik, murojaatlar va qöllaniş
01. Ta’rif va qöllaniş sohasi
Manfaatlar töqnaşuvi moliyaviy, şaxsiy, kasbiy yoki institutsional holatlar ilmiy mulohazaga ta’sir qilishi yoki asosli ravishda ta’sir qilayotgandek qabul qilinişi mumkin bölganda yuzaga keladi. Amaldagi va ehtimoliy manfaatlar oçib beriladi; ularni oçib beriş uçun haqiqiy tarafkâşlikni isbotlaş talab etilmaydi.
Qoidalar «Geodeziya, kartografiya va geoinformatika» jurnalining mualliflari, taqrizçilari, muharrirlari, taklif etilgan muharrirlari, tahrir hay’ati a’zolari, işda qatnaşuvçi xodimlari, muassisi va naşriyotiga tatbiq etiladi. Ular barcha turdagi materiallarga, jumladan maxsus sonlarga, naşrdan oldin va keyin amal qiladi.
Oçib berilgan manfaatning özi insofsizlikni anglatmaydi va maqolaning avtomatik rad etilişiga olib kelmaydi. Biroq manfaatni oçib beriş töqnaşuvni avtomatik bartaraf etmaydi: jiddiy xavf mavjud bölsa, çetlaşiş yoki başga çoralar zarur. Şubha tuğilsa, iştirökçi holatlarni özbaşimçalik bilan ahamiyatsiz deb hisoblamasdan tahririyatga bildiradi.
02. Qaysi holatlar oçib berilişi kerak
- Moliyaviy: natijalardan manfaatdor tashkilotlarda işlaş, maslahat xizmatlari, gonorarlar, ulüşlar, patentlar, litsenziya daromadlari, tölab berilgan safarlar, uskunalar yoki başqa manfaatlar.
- Kasbiy va akademik: yaqindagi hammualliflik, birgalikdagi loyihalar, ilmiy rahbarlik, xizmat böysunuvi, ayni bir resurs yoki şertnoma uçun bevosita raqobat, tadqiqotga aloqador nizoda qatnaşiş.
- Şaxsiy: yaqin oilaviy yoki başga munosabatlar, jiddiy şaxsiy nizo yoxud xolislikni buzishi mumkin bölgan holatlar.
- Institutsional: tashkilotning texnologiya, tadqiqot obyekti, moliyalaştiriş, şertnoma yoki xulosalardan manfaatdorligi; iştirökçining uşbu tashkilotdagi ma’muriy vazifasi.
- Başqa muhim manfaatlar: manfaatdor tomonning ommaviy vakili sifatida qatnaşiş, körilayotgan masala yuzasidan qarorlar qabul qilişda iştirök etiş yoki iş mavzusiga bevosita aloqador va bahoga ta’sir qilishi mumkin bölgan e’tiqodlar.
Masalan, tadqiq etilayotgan geodezik uskuna yetkazib beruvçisi, tahlil qilinayotgan geoinformatsion texnologiya egasi, kartografik loyihani baholaş buyurtmaçisi yoki modellaştiriş natijalaridan manfaatdor tashkilot bilan munosabatlar baholanişi kerak. Röyxat tugal emas.
Bir ilmiy sohada işlaş yoki xulosalarga asosli tarzda qöşilmaslikning özi töqnaşuvni anglatmaydi. Körib çiqilayotgan iş bilan asosli boğliqligi bölmagan şaxsiy ma’lumotlar va e’tiqodlar söralmaydi. İşga aloqador moliyaviy munosabatlar uçun oçib beriş avtomatik talab qilinmaydigan eng kam summa çegarasi belgilanmaydi.
03. Oçib beriş davri, vaqti va qabul qiluvçisi
Muayyan tadqiqotga bevosita kömak uning tayyorlanişi va bajarilişi davrining barchasi uçun körsatiladi. Başqa aloqador munosabatlar uçun asosiy oçib beriş davri — qölyozma topşirilgan yoki tahririy vazifa qabul qilingan kundan oldingi 36 oy. Avvalgi holatlar ta’siri davom etsa, masalan amaldagi patent, davom etayotgan böysunuv yoki tugallanmagan nizo mavjud bölsa, ular ham oçib beriladi.
- Mualliflar dastlabki topşirişda ma’lumotlarni bildiradi va jiddiy özgariş yuz berganda, yakuniy qabul qilişdan oldin hamda korrekturani tekşirişda ularni yangilaydi.
- Taqrizçilar taklifni qabul qilişdan oldin mas’ul muharrirga aloqalari haqida bildiradi; keyin aniqlansa, baholaşni vaqtinça töxtatib, muharrirni xabardor qiladi.
- Muharrirlar va tahrir hay’ati a’zolari tayinlanganda deklaratsiya topşiradi, yiliga kamida bir marta uning dolzarbligini tasdiqlaydi va har bir muayyan vazifadan oldin manfaatlarini qayta tekşiradi.
- Xodimlar va naşriyot vakillari qarorda qatnaşiş, maxfiy materiallarga kiriş oliş yoki murojaatni körib çiqişdan oldin muhim manfaatlarini bildiradi.
Yangi holatlar, jumladan naşrdan keyin yuzaga kelganlari, keçiktirilmasdan bildiriladi. Baş muharrir manfaatlari haqidagi ma’lumotlar Tahririy başqaruv va tahririy mustaqillik siyosatiga muvofiq manfaatdor bölmagan mas’ul şaxsga yuboriladi; manfaatdor şaxs öz töqnaşuvini özi baholamaydi.
05. Moliyalaştiriş va qöllab-quvvatlovçi tomon röli
Tadqiqotni moliyalaştiriş haqidagi ma’lumotlar va manfaatlar bayonoti alohida bölimlardir. Töqnaşuv yöqligi grant, institutsional, moddiy yoki başga yordamni oçib beriş majburiyatini bekor qilmaydi. Moliyalaştiriş mavjud bölmasa, bu ham moliyalaştiriş bölimida aniq körsatiladi.
Mualliflar qöllab-quvvatlovçi tomonning vazifani belgilash, metodlarni tanlaş, ma’lumotlarni yiğiş va tahlil qiliş, talqin etiş, matnni tayyorlaş va topşiriş haqidagi qarordagi rölini tasvirlaydi. Uşbu tomon bu harakatlarda qatnaşmagan bölsa, bu haqda xabar beriladi. Uskuna yetkazib beruvçisi yoki ma’lumot manbasini faqat minnatdorçilik bölimida körsatiş muhim aloqani oçib beriş örnini bosmaydi.
Mualliflarning ma’lumotlarga erişişi, natijalarni tekşiriş yoki xulosalarni mustaqil taqdim etişi böyiça çeklovlar oçib beriladi. Muharrir masalaga tegışli şertnoma şartlarini maxfiy tarzda sörashi mumkin. Manfaatdor tomonning bartaraf etib bölmaydigan nazorati sabab işonçlilikni baholaş imkonsiz bölsa, körib çiqiş vaqtinça töxtatilişi yoki maqola sabablar izohlangan holda rad etilişi mumkin; tijoriy moliyalaştirişning özi rad etişga asos bölmaydi.
06. Muharrirlar va taqrizçilar iştiröki
Taqrizçi biror muallif bilan bitta tashkilotda işlasa, sönggi üç yil içida u bilan hammualliflik yoki yaqin ilmiy hamkorlik qilgan bölsa yoxud başga jiddiy töqnaşuv mavjud bölsa, tayinlanmaydi. Qoidalar mualliflar taklif qilgan ekspertlarga ham tatbiq etiladi. Avvalgi munosabatlar davom etayotgan ta’siriga köra baholanadi.
Muharrir öz işini, yaqin şaxslar materiallarini, bevosita xizmat böysunuvi, jiddiy moliyaviy manfaatdorlik yoki mustaqil bahoga tösiq böladigan başga aloqalar mavjud işlarni körib çiqmaydi. Sönggi üç yildagi hammualliflik va yaqin hamkorlik çetlaşişga asosdir. Muharrir va muallifning bir tashkilotda işlaşi alohida oçib beriladi va baholanadi; bu taqrizçilar uçun amal qiladigan qat’iyroq taqiqni bekor qilmaydi.
Çetlaşişda başga malakali muharrir tayinlanadi. İçki vakolat topşiriş qaramlikni yoki institutsional ta’sir xavfini bartaraf etmasa, başga tashkilotdan muharrir jalb qilinadi. Tayinlaş tartibi, kiriş çeklovlari va uning qarori mustaqilligi başqaruv va taqriz siyosatlarida belgilanadi.
Ikki tomonlama anonimlik töqnaşuvlar yöqligini kafolatlamaydi. Taqrizçi muallifni tanib qolsa yoki muhim aloqani aniqlasa, şaxsni mustaqil qidirmasdan bu haqda bildiradi. Manfaatdor şaxs taqrizi maqolani qabul qiliş uçun zarur mustaqil ekspert xulosasi sifatida hisoblanmaydi.
07. Manfaatni baholaş va başqaruv çoralari
Baholaşni manfaatdor bölmagan mas’ul muharrir amalga oşiradi. U manfaatning işga aloqasini, ehtimoliy ta’sir xususiyatini, iştirökçi rölini va taklif qilingan çoralarning yetarliligini aniqlaydi. Bayonot beruvçinin öz bahosi hisobga olinadi, ammo tahririy qaror örnini bosmaydi.
- Holat işga aloqador bölmasa, bunday xulosa asosi qayd etiladi; ortiqça şaxsiy ma’lumotlar e’lon qilinmaydi.
- Muallifda muhim manfaat bölganda ommaviy bayonot aniqlaştiriladi; zarur bölsa, qöşimça metodik ma’lumotlar, tadqiqot ma’lumotlari yoki mustaqil ekspertiza söraladi.
- Muharrir yoki taqrizçida jiddiy töqnaşuv bölganda faqat deklaratsiya e’lon qiliş emas, balki çetlaşiş va almaştiriş çoralari qöllanadi.
- Ta’sir allaqaçon bajarilgan bahoga daxldor bölsa, qayta mustaqil körib çiqiş zarurligi tekşiriladi.
- Yetarli mustaqillik yoki tekşiriluvçanlikni ta’minlaş mumkin bölmasa, tahririyat körib çiqişni töxtatiş yoki rad etiş sababini izohlaydi va apellyatsiya tartibini bildiradi.
Qaror, belgilangan çoralar va mas’ul şaxslar hujjatlaştiriladi. Qöşimça tekşiriş manfaatni halollik bilan oçib berganlik uçun jazo emas. Muallif manfaatini oçib beriş işonçlilik talablarini pasaytiriş yoki mustaqil taqrizni bekor qilişga asos bermaydi.
08. Jurnal, muassis va naşriyot manfaatlari
Institut muassis, «I-EDU GROUP» MÇJ esa naşriyot sifatida jurnalning taşkiliy mansubligi va uning faoliyatiga aloqador qöllab-quvvatlaş manbalarini oçib beradi. Muayyan naşrga ta’sir qilishi mumkin bölgan şertnomalar, hamkorliklar va institutsional majburiyatlar mustaqil mas’ul muharrirga yetkaziladi; öquvçi uçun muhim holatlar jurnal yoki maqola haqidagi ommaviy ma’lumotlarda aks ettiriladi.
Muallif xarajatlarini qoplaş, tölovlar, reklama munosabatlari yoki jurnal körsatkiçlaridan manfaatdorlik ilmiy qarorni belgilamaydi. Maqola böyiça qaror qabul qiluvçi şaxslar uning tölovi yoki tölovdan ozod etilişini hal qilmaydi; mukofot maqolaning qabul qilinişiga boğliq emas. Vazifalarni amaliy ajratiş Tahririy başqaruv va tahririy mustaqillik siyosati bilan tartibga solinadi.
Muharrirlar va hay’at a’zolarining jurnaldagi işiga aloqador muhim tahririy, kasbiy va moliyaviy manfaatlari haqida dolzarb qisqa ma’lumotlar e’lon qilinadi. Ularning öz maqolalari naşr etilganda tegışli roli oçib beriladi va anonim taqrizçilarni oşkor qilmagan holda mustaqil körib çiqiş körsatiladi.
09. Naşrdan oldin va keyin oçib berilmagan manfaatlar
Ehtimoliy tuşirib qoldiriş haqida istalgan iştirökçi yoki öquvçi xabar berişi mumkin. Tahririyat ma’lumotlarni tekşiradi va daxldor şaxsdan izoh söraydi. Xabarning özi na töqnaşuvni, na qasddan yaşirişni isbotlaydi; faktlar, ularning ahamiyati va iş yoki uni körib çiqişga ta’siri baholanadi.
Naşrdan oldin tahririyat jarayonni vaqtinça töxtatişi, aniqlaştirilgan deklaratsiya olişi, manfaatdor iştirökçini almaştirişi va qayta baholaşni taşkil etişi mumkin. Muammo bartaraf etilgandan söng körib çiqiş odatdagi ilmiy mezonlar böyiça davom etadi. Qasddan yaşiriş alomatlari bölganda Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni körib çiqiş siyosati qöllanadi.
Naşrdan söng işonçlilikka zarar yetkazmagan tuşirib qoldiriş tasdiqlansa, maqolaga boğlangan bayonot tuzatişi e’lon qilinadi. Ma’lumotlar, xulosalar yoki baholaş mustaqilligiga ta’sir etilgan bölsa, Tuzatişlar, retraksiyalar va naşrdan keyingi yangilanişlar siyosatiga muvofiq qöşimça çoralar zarurligi aniqlanadi. Oçib berilmagan manfaat avtomatik retraksiyaga olib kelmaydi; qaror aniqlangan ta’sirga boğliq.
Zaruratda tahririyat tekşiriş uçun tegışli tadqiqot tashkilotiga murojaat qiladi. İştirökçilar va murojaatçiga maxfiy ma’lumotlarni oşkor qilmagan holda ruxsat etilgan doirada natija bildiriladi. Manfaatdor şaxsning roziligi ilmiy yozuvni tuzatiş zarurligi böyiça mustaqil baholaş örnini bosmaydi.
10. Maxfiylik, murojaatlar va qöllaniş
Deklaratsiyalar, aniqlaştirişlar, çetlaşişlar va qarorlar asoslari xizmat zaruratiga köra kiriş beriladigan himoyalangan tahririy hisobda saqlanadi. Maqolada öquvçiga manfaatlarni tuşuniş uçun zarur ma’lumotlar e’lon qilinadi; töliq içki hujjatlar va şaxsiy ma’lumotlar avtomatik oşkor etilmaydi. Maxfiylik muhim ommaviy bayonotni çiqarib taşlaş uçun işlatilmaydi.
Savollar va xabarlar OJS yoki tahririyatning raşmiy aloqa sahifasi orqali qölyozma yoxud naşr va aniq holat körsatilgan holda yuboriladi. Murojaat baş muharrir yoki naşriyotga tegışli bölsa, başqaruv siyosatidagi mustaqil tartib qöllanadi; Institutning https://tiiame.uz/ saytidagi raşmiy aloqalar ham mavjud. Apellyatsiya Şikoyatlar va apellyatsiyalar siyosatiga muvofiq bahsli qarorda qatnaşmagan şaxs tomonidan körib çiqiladi.
Siyosat tasdiqlanib, raşmiy joylaştirilgandan keyin kuçga kiradi. Oçib beriş, baholaş va yangilanişlar haqiqiy sanalari bilan qayd etiladi. U naşr etikasi qoidalarini töldiradi; taqriz, başqaruv, tekşiruvlar va naşrlarni tuzatişning batafsil tartiblari tegışli alohida sahifalarda keltirilgan.
Uslubiy yöriqnomalar
Siyosat COPE, ICMJE tavsiyalari va ilmiy naşrlar şaffofligi tamoyillarini hisobga oladi. Quyida belgilangan oçib beriş muddatlari va taşkiliy çoralar jurnalning öz qoidalaridir.
- ICMJE: Disclosure of Financial and Non-Financial Relationships and Activities, and Conflicts of Interest
- Elsevier: Publishing Ethics
- DOAJ: Principles of Transparency and Best Practice in Scholarly Publishing
- COPE: Undisclosed conflict of interest in a submitted manuscript
- COPE: Undisclosed conflict of interest in a published article