Tadqiqot etikasi siyosati
Tadqiqot ilmiy asoslangan, halol va insonlar, hayvonlar, tabiiy muhit hamda jamiyatga nisbatan mas’uliyatli bölişi kerak. Uşbu siyosat geodeziya, kartografiya va geoinformatika böyiça tadqiqotlarni rejalashtiriş, ruxsatlar olish, ötkaziş va etik jihatdan asoslaş talablarini belgilaydi.
Mundarija
- Maqsad va asosiy tamoyillar
- Mas’uliyatli rejalashtiriş va xavflarni baholaş
- Etik ekspertiza, ma’qullov va ozod etiş
- Hududlarga kiriş, namuna oliş va ruxsatlar
- Ekologik va texnik xavfsizlik
- Insonlar va jamoalar iştirokidagi tadqiqotlar
- Hayvonlar va biologik materiallar
- Nazorat, özgarişlar va tadqiqotni halol ötkaziş
- Qölyozmadagi bayonot va tasdiqlovçi hujjatlar
- Tahririy baholaş va şübhalarni körib çiqiş
01. Maqsad va asosiy tamoyillar
“Geodeziya, kartografiya va geoinformatika” jurnalining siyosati geodezik ölçovlar, kartografiyalaştiriş, GNSS kuzatuvlari, geoinformatsion tizimlar, masofadan zondlaş, kadastr tadqiqotlari, fazoviy modellaştiriş va turdoş texnologiyalarni qamrab oladi. U dala, laboratoriya, hisoblaş va ijtimoiy tadqiqotlar, geoma’lumotlarning ikkilamçi tahlili hamda maxsus son materiallariga haqiqiy etik xavflar doirasida tatbiq etiladi.
Asosiy tamoyillar — ilmiy asoslanganlik, halollik, inson huquqlari va qadr-qimmatiga hurmat, hayvonlar va tabiiy muhitga mas’uliyatli munosabat, xavfning kutilayotgan foydaga mutanosibligi va tadqiqot guruhining hisobdorligidir. Naşr manfaati, moliyalaştiriş, geoma’lumotlarning tijoriy qiymati yoki kutilayotgan iqtisodiy samara uşbu tamoyillar buzilişini oqlamaydi.
Tadqiqot etikasi, avvalo, iş qanday rejalashtirilgani va ötkazilganiga taalluqlidir. Mualliflik, plagiat, manfaatlar töqnaşuvi va tahririy qarorlar boğliq siyosatlarda bayon etilgan. Etik ma’qullovning özi koordinatalar, xaritalar va modellar işonçliligini tasdiqlamaydi; ölçovlarning yuqori aniqligi ularni olişdagi qoidabuzarliklarni bartaraf etmaydi.
02. Mas’uliyatli rejalashtiriş va xavflarni baholaş
İşlar boşlanişidan oldin tadqiqot guruhi ilmiy savolni şakllantiradi, usullar va kölamni asoslaydi, xavfi kamroq muqobillarni baholaydi hamda zarur ruxsatlarni aniqlaydi. Tadqiqot dizayni iştirokçilar vaqti, dala ölçov resurslari, energiya, hisoblaş quvvatlari va boşqa materiallarni asossiz sarflamasdan ilmiy asoslangan natijalar olişni ta’minlaşi kerak.
Baholaş iştirokçilar va xodimlar, yerdan foydalanuvçilar, örganilayotgan hududlar aholisi, mulk, hayvonlar va ekotizimlarga xavfni öz içiga oladi. Dala syomkasi, uçuvçisiz apparatlar, lazerli skanerlar, aniq şahsiy koordinatalar, köçmas mulk haqidagi ma’lumotlar va nozik obyektlar joylaşuviga alohida e’tibor qaratiladi. Xavfli işlar uçun mas’ul şahslar, profilaktik çoralar, töxtatiş mezonlari va javob beriş tartibi oldindan belgilanadi. Odatiy geodeziya amaliyotiga havola qiliş yangi xavflarni tahlil qiliş örnini bosmaydi.
İşlarni malakali mutaxassislar bajaradi. Talabalar, geodezistlar, uçuvçisiz tizim operatorlari va texnik yordamçilar zarur yöriqnoma va nazorat oladi. İlmiy rahbar vazifalarni aniq taqsimlaydi va xavfli yoki halollikka zid amaliyot haqida bosimsiz xabar beriş imkoniyatini ta’minlaydi.
03. Etik ekspertiza, ma’qullov va ozod etiş
Tadqiqot mazmuni va amaldagi qoidalar mustaqil etik ekspertizani nazarda tutsa, mualliflar tegışli jarayonlardan oldin vakolatli qömita qarorini oladi. Qaror haqiqiy protokol, iştirokçilar yoki obyektlar, tadqiqot hududlari va muhim aralaşuvlarni qamrab olişi kerak. Boşqa loyiha ma’qullovi yoki ma’muriy qöllab-quvvatlaş xati zarur qarorni almaştirmaydi.
Qömitaning töliq nomi, taşkiloti va mamlakati, mavjud bölsa qaror raqami hamda sanasi körsatiladi. Ozod etişda asos va vakolatli organning hujjatlaştirilgan qarori beriladi. Mualliflar geodezik işlarni xavfsiz deb hisoblagani uçungina özlarini ekspertizadan ozod deb e’lon qilmaydi. Taşkilotda tegışli qömita bölmasa, oldindan vakolatli mustaqil organ körib çiqişi taşkil etiladi; qömita yöqligi majburiy ekspertizani çetlab ötiş huquqini bermaydi.
Nazariy tadqiqot, matematik modellaştiriş, şahssizlantirilgan oçiq geoma’lumotlarni işlaş yoki insonlar iştirok etmaydigan xaritalar yaratişga amaldagi talablar böyiça etik ma’qullov zarur bölmasa, uni sun’iy rasmiylaştiriş kerak emas. Qölyozmada qöllanilmaslik asosi izohlanadi. Şaxsni aniqlovçi geolokatsiya ma’lumotlari, yer egalariga oid axborot işlatilsa yoki ulardan foydalanish maqsadi özgarsa, noaniq holatda vakolatli organ qarori olinadi. İkkilamçi tahlilda ma’lumotlarni dastlabki töplaş ruxsatidan taşqari yangi foydalanishning qonuniy asosi hisobga olinadi.
Keyinçalik berilgan ma’qullov dastlabki ruxsat sifatida körsatilmaydi. Avval mavjud bölgan qarorning qayta berilgan nusxasi asl sana va kelib çiqiş töğri körsatilganda işlatilişi mumkin. Zarur dastlabki ma’qullov olinmagan bölsa, bu tahririyatga oçiq bildiriladi; iş yakunidan sönggi xat dastlabki kamçilikni tuzatmaydi.
04. Hududlarga kiriş, namuna oliş va ruxsatlar
Mualliflar yer uçastkalari, infratuzilma obyektlari, quriliş maydonlari, şahsiy va muhofaza etiladigan hududlarga kiriş, geodezik syomka ötkaziş, ölçov punktlarini örnatiş, uçuvçisiz apparatlardan foydalanish, çeklangan kadastr ma’lumotlarini oliş va tadqiqot materiallarini taşiş yoki uzatiş uçun zarur kelişuvlarni oldindan aniqlaydi. Majburiy ruxsatlar vakolatli organlardan, talab qilinganda qonuniy egalar yoki foydalanuvçilardan olinadi. Yer egasining roziligi davlat ruxsati majburiy bölganda uning örnini bosmaydi.
Maqolada muhim ruxsatlar, ularni bergan organlar va mavjud hamda oshkor etilişi mumkin bölgan identifikatorlar körsatiladi. Mualliflar geodezik kuzatuvlar, sun’iy yöldoş tasvirlari, kartografik qatlamlar va boşqa materiallar manbasini kuzatiş imkonini ta’minlaydi. Xalqaro loyihalarda syomka ötkaziladigan joy qoidalari va geoma’lumot hamda uskunalarni taşkilotlar örtasida qonuniy uzatiş hisobga olinadi.
Tadqiqotçilar mahalliy jamoalar, mulk egalari va qonuniy yerdan foydalanuvçilarning huquqlarini hurmat qiladi. Mahalliy geografik bilimlar, yer uçastkalari, tabiiy va madaniy obyektlarga oid ma’lumotlardan foydalanish tegışli kelişuvlar, hissani tan oliş hamda qöllaniladigan foyda taqsimoti şertlari bilan amalga oşiriladi. Himoya çoralari yoki çeklovlarni çetlab ötiş maqsadida tadqiqotni köçiriş mumkin emas.
05. Ekologik va texnik xavfsizlik
Geodezik işlar, yerusti stansiyalarini örnatiş, uçuvçisiz apparatlar bilan syomka qiliş, lazerli skanerlash va boşqa aralaşuvlarda jarohatlanış, yöl harakati xavfsizligi buzilişi, mulkka zarar, hayvonlarni bezovta qiliş, muhofaza etiladigan hududlarga ta’sir va ekologik oqibatlar xavfi baholanadi. Aralaşuv kölami va natijalarni kuzatiş xavf darajasiga mos bölişi kerak. Tajriba aholi yoki infratuzilmaga ruxsatsiz xavf tuğdirmasligi lozim.
Potensial xavfli asboblar, lazer tizimlari, akkumulyatorlar, uçuvçisiz apparatlar va uskunalar zarur ruxsatlar, xodimlar tayyorgarligi va texnik talablar asosida işlatiladi. Çiqindilar, işlatilgan quvvat elementlari va materiallar xavfsiz yoq qilinadi. Muhofaza etiladigan tabiiy va madaniy hududlarda tegışli maxsus ruxsatlar hamda çoralar ta’minlanadi.
Mualliflar muhim himoya çoralarini, salbiy hodisalar va usullar çeklovlarini bayon etadi. Syomkaning ekologik xavfsizligi, raqamli xaritaning aniqligi va fazoviy modellar işonçliligi haqidagi bayonotlar haqiqiy ölçovlar va noaniqlik baholariga asoslanadi. Qisqa sinovda hodisa bölmagani uzoq muddatli xavf yöqligini isbotlamaydi. Nozik geoma’lumotlar, materiallar va texnologiyalar maxsus siyosatda batafsil körib çiqiladi.
06. Insonlar va jamoalar iştirokidagi tadqiqotlar
Yerdan foydalanuvçilar sörovlari, geodezistlar bilan intervyular, mutaxassislar işini kuzatiş, xaritalar va kadastr axborotining qabul qilinişini örganiş hamda insonlarni aniqlash mumkin bölgan geoma’lumotlardan foydalanish, tadqiqot tibbiy bölmasa ham, etik şertlarni baholaşni talab qiladi. İxtiyoriylik, axborotning tuşunarliligi, adolatli jalb qiliş va xodimlar, talabalar yoki iqtisodiy qaram şahslarga bosim xavfi hisobga olinadi.
Ma’muriyat, hudud egasi, iş beruvçi yoki jamoa vakilining roziligi zarur individual rozilik örnini bosmaydi. Tadqiqotda iştirok va fotosuratlar, koordinatalar, harakat yönalişlari yoki şahsni aniqlovçi ma’lumotlarni e’lon qilişga ruxsat alohida körib çiqiladi. Batafsil qoidalar İnsonlar iştirokidagi tadqiqotlar etikasi, Xabardor qilingan rozilik va Maxfiylik siyosatlarida körsatilgan.
Jurnal mavzusiga mos keladigan insonlar iştirokidagi tibbiy tadqiqotlarda tegışli etik standartlar, jumladan WMAning amaldagi Helsinki deklaratsiyasi qöllanadi. Bu hujjat oddiy geodezik va kartografik tadqiqotlarning sohaviy talablari örnini bosadigan universal qoida emas. Koordinatalar yoki şahsiy ma’lumotlarning ommaga oçiq bölgani ulardan etik foydalanish majburiyatini bekor qilmaydi.
07. Hayvonlar va biologik materiallar
Tadqiqotda hayvonlar iştirok etsa, masalan, geoinformatsion texnologiyalar yordamida ularning harakatini kuzatiş usullari yaratilib, ularga aralaşuv ötkazilsa, mualliflar tegışli işlar boşlanişidan oldin zarur etik ma’qullov va ruxsatlarni oladi. 3Rs tamoyillari amal qiladi: mos muqobillar bilan almaştiriş, ilmiy işonçlilikni saqlagan holda sonini asosli kamaytiriş va azob hamda zararni kamaytiriş uçun jarayonlarni takomillaştiriş. Natijalarni işonçsiz qiladigan kam sonli kuzatuvlar mas’uliyatli qisqartiriş emas.
Tegışli tadqiqotlarda hayvonlar kelib çiqişi, kuzatiş yoki saqlaş şaroitlari, farovonlik çoralari, aralaşuvni insonparvarlik bilan töxtatiş mezonlari va malakali nazorat körsatiladi. In vivo tadqiqotlar uçun ARRIVE 2.0 tavsiyalari, jumladan tadqiqot dizayni va etik ruxsatlar hisobga olinadi. Hisobot tavsiyalari majburiy ruxsatlar örnini bosmaydi. Masofaviy aralaşuvsiz kuzatuvda talablarning qöllanilişi yoki qöllanilmasligi asoslanadi; avtomatik ozodlik taxmin qilinmaydi.
Geofazoviy tadqiqotlarda işlatiladigan ösümlik, mikrobiologik va boşqa biologik materiallar uçun kelib çiqiş, foydalanish huquqi va zarur bioxavfsizlik çoralari belgilanadi. Kolleksiya namunalaridan qayta foydalanish ularni oliş şertlariga mos bölişi kerak. İnsonlardan olingan materiallar va tegışli ma’lumotlarga zaruratda insonlar iştirokidagi tadqiqotlar qoidalari qöllanadi; namuna mavjudligi undan çeklovsiz foydalanish huquqini bermaydi.
08. Nazorat, özgarişlar va tadqiqotni halol ötkaziş
Tadqiqot kelişilgan protokol va ruxsatlar doirasida olib boriladi. Xavf, örganilayotgan hududlar, iştirokçilar, syomka usullari, aniqlik yoki şahsni aniqlovçi ma’lumotlardan foydalanishdagi muhim özgarişlar joriy qilişdan oldin zarur ekspertizaga yuboriladi. Bevosita xavfni bartaraf etiş uçun şoşilinç çoralar rasmiy jarayonni kutmasdan bajariladi, hujjatlaştiriladi va mas’ul organga öz vaqtida xabar qilinadi.
Kutilmagan zarar, jiddiy çetlaşişlar, xavfsizlik buzilişlari va işni töxtatiş sabablari yaşirilmaydi. Tadqiqotçilar işni vaqtinça töxtatiş zaruratini baholaydi va xavf xususiyatiga qarab vakolatli organlarni xabardor qiladi. Öquvçi uçun muhim oqibatlar va özgarişlar maqolada aks ettiriladi. Moliyalaştiruvçi yoki kartografik iş buyurtmaçisi salbiy natijalarni yaşirişni talab qilişi yoki xavf haqida xabar berişga tösiq bölişi mumkin emas.
Hamkorlikdagi loyihalarda ruxsatlar, nazorat, dastlabki geoma’lumotlarni saqlaş, ularga qonuniy işlov beriş va axborot uzatiş mas’uliyati oldindan kelişiladi. Vazifalarni pudratçiga topşiriş tadqiqot guruhining javobgarligini bekor qilmaydi. Ma’lumotlarni töplaş, işlaş va ulardan foydalanish Ma’lumotlar va takrorlanuvçanlik siyosati, sun’iy intellektdan foydalanish alohida siyosat bilan tartibga solinadi. Bu vositalar vakolatli inson yoki organning etik qarorini almaştirmaydi.
09. Qölyozmadagi bayonot va tasdiqlovçi hujjatlar
Har bir qölyozmada “Tadqiqot etikasiga rioya etiş” bayonoti tegışli maqom bilan körsatiladi: ma’qullov, hujjatlaştirilgan ozod etiş yoki asoslangan qöllanilmaslik. U metodlar yoki deklaratsiyalar bölimida beriladi. Syomka, hududga kiriş, yopiq geoma’lumotlar yoki uskunadan foydalanish ruxsatlari zarur bölsa qöşimça körsatiladi. Bir turdagi ekspertiza qöllanilmasligi qolgan majburiyatlarni bekor qilmaydi.
- Ma’qullov: “[Belgi] protokoli [qömita, taşkilot, mamlakat] tomonidan tegışli jarayonlar boşlanişidan oldin [sana]dagi [raqam, berilgan bölsa] qaror bilan ma’qullangan. İşlarni ötkaziş uçun muhim ruxsatlar: [tegışli ma’lumotlar]”.
- Ozod etiş: “[Vakolatli organ] [körib çiqiş turi]dan [sabab] asosida ozod etişni belgilagan, hujjat [raqam/sana]. Boşqa zarur ruxsatlar: [tegışli ma’lumotlar]”.
- Qöllanilmaslik: “Tadqiqot [aniq tavsif]dan iborat. [Etik ma’qullov turi] talab etilmaydi, çunki [haqiqiy mazmunga mos tekşiriladigan asos]”. Foydalanilgan ma’lumotlar yoki materiallarning huquqlari va çeklovlari ham izohlanadi.
Namunalar faqat haqiqiy hujjatlar böyiça töldiriladi; nom, raqam va sanalar öylab topilmaydi. Bayonot ikki tomonlama anonim taqrizlaşda mualliflarni tanitib qöysa, şahsni aniqlovçi ma’lumotlar tahririyatga alohida yuboriladi va yakuniy maqolada qayta kiritiladi. Muharrir etik qarorning bajarilgan haqiqiy tadqiqotga mosligini tekşira olişi uçun zarur ma’lumotlarga ega bölişi kerak.
Tahririyat etika qömitasi qarorini, syomka yoki ma’lumotlardan foydalanish ruxsatlarini, protokolning tegışli qismini yoxud kiriş şertlari tasdiğini maxfiy sörashi mumkin. Şahsiy ma’lumotlari bor töliq imzoli rozilik blanklari oçiq ilovalarda naşr etilmaydi; tekşiruv uçun zarur ma’lumotlar xavfsiz uzatiladi. Hujjatlarni saqlaş boğliq siyosatlar va amaldagi çeklovlar bilan tartibga solinadi.
10. Tahririy baholaş va şübhalarni körib çiqiş
Muharrir etik talablarning qöllanilişi, ruxsat sanalari va qamrovining bajarilgan ishga mosligi hamda himoya çoralari yetarliligini tekşiradi. Zaruratda mualliflardan yoki vakolatli organdan maxfiy izoh söraladi. Jurnal tadqiqot ötkazişga ruxsat bermaydi va mustaqil etika qömitasi örnini bosmaydi.
Rasmiy ruxsat mavjudligi asosli şübhalarni tekşirişni istisno etmaydi. Huquqlar, iştirokçilar farovonligi, ma’lumotlardan foydalanish şertlari yoki ruxsatlar jiddiy va bartaraf etilmagan tarzda buzilsa, xarita va geodezik natijalar texnik jihatdan töğri bölsa ham qölyozma rad etilişi mumkin. Töliq bölmagan tavsif dastlab aniqlashtiriladi; bu holatning özi ma’qullov yöqligi yoki qasddan buzilişga dalil emas.
Xabarlar jurnalning OJS tahririy tizimi orqali qabul qilinadi. Naşrdan oldin va keyin tekşiruvlar Qoidabuzarliklar haqidagi arizalarni körib çiqiş siyosati asosida, mualliflarga javob beriş imkoniyati va mustaqil körib çiqiş bilan amalga oşiriladi. Naşr yozuvlarini tuzatiş va apellyatsiyalar tegışli siyosatlarda tartibga solinadi. Tahririyat zaruratda mas’ul taşkilotga murojaat qiladi, biroq naşr qarori uçun javobgarligini unga ötkazmaydi.
Siyosatning har bir versiyasi uçun haqiqiy tasdiqlaniş va joylaştiriş sanalari körsatiladi. Oldingi tadqiqotlarning etik şaroitlari bajarilgan davrdagi qoidalar asosida baholanadi; deklaratsiyaning yangi talablari avval amal qilgandek körsatilmaydi. Bu naşrdan keyin paydo bölgan jiddiy şübhalarni körib çiqişni istisno etmaydi.
Metodik asoslar
Siyosatda DOAJ şaffoflik tamoyillari va ALLEA tadqiqot halolligi böyiça Yevropa kodeksi hisobga olinadi. Tegışli tadqiqotlarda WMA Helsinki deklaratsiyasi, 3Rs tamoyillari va ARRIVE tavsiyalari qöllanadi. Talablar jurnal yo‘nalişiga moslaştirilgan bölib, zarur ruxsatlar yoki mustaqil etik ekspertiza örnini bosmaydi.