Oqdaryo suv ombori to’g’onidagi filtratsiya suvlarining inshootlarga agressiv tasiri.

A  Yangiev; F Gapparov; D Adjimuratov; Sh Yaxshiyev; L To’xtamuradov

doi:10.35938/IM-2026-12-00010

Jild 12 № 2 (2026): Aprel - Iyun

99-109

2026-09-10

Ochiq kirish

https://doi.org/10.35938/IM-2026-12-00010

Qabul qilingan: 2026-09-10

Nashr etilgan: 2026-09-10

Annotatsiya

Maqolada Oqdaryo suv ombori to‘g‘oni tanasidagi pezometrlardagi suvning kimyoviy
tarkibi va loyqalik darajasini aniqlash uchun dala tadqiqotlari natijalari keltirilgan. Pezometrlardagi
suvning kimyoviy tarkibi va loyqalik darajasini aniqlash uchun olingan namunalar laboratoriya
sharoitida tahlil qilingan. Tahlillar shuni korsatadiki, pezometrlardagi suvning kimyoviy elementlari
yuqori qiyalikda joylashgan pezometrlardan pastki qiyalikda joylashgan pezometrlargacha kamayishi
kuzatiladi. Suvning loyqalik darajasi esa eng yuqorisi havzada bolib, yuqori qiyalikda joylash
gan pezometrlardan pastki qiyalikda joylashgan pezometrlargacha kamayishi kuzatiladi. Demak,
pezometrlardagi loyqalik darajasining juda pastligi togon tanasi va pezometrlar filtrlarida suffoziyan
ing yoqligidan dalolat beradi. Suv omboridagi to‘g‘on tanasidan turli sifatdagi suvning sizilishi,
suv almashinuvi ta‘sirida havzadagi suv sifatining o‘zgarishi va to‘g‘ondagi filtratsiya suvlarining
kimyoviy tarkibini o‘zgarishlari hamda loyqaligini aniqlashdan iborat. Dala tadqiqotlari Samarqand
viloyati Kattaqurg‘on tumanida Oqdaryo suv omborida olib borildi. Tadqiqot jarayonida mavjud
dala-kuzatuv ishlari hamda togondagi filtrasiya suvlarining kimyoviy tarkibini o‘zgarishlari hamda
loyqaligini laboratoriya tahlillari asosida aniqlash usullaridan foydalanilgan. Suv omborlarini eksplu
atatsiya qilishda inshootlarining mustahkamligi va barqarorligida bo‘ladigan o‘zgarishlarni baholash va inshootlar mustahkamligini taminlash talab etiladi. Tadqiqot doirasida yuqoridagi muammo
lar yechimlarini izlash va qoyilgan vazifalarni bajarish maqsadida kuzatuvlar olib borish hamda
dala tadqiqotlarini olib borish talab qilinadi. Maqolaning asosiy natijalari shuni ko‘rsatadiki, pe
zometrlardagi suvning kimyoviy elementlari yuqori qiyalikda joylashgan pezometrlardan pastki
qiyalikda joylashgan pezometrlargacha kamayishi kuzatiladi. Suvning loyqalik darajasi esa eng
yuqorisi havzada bo‘lib, yuqori qiyalikda joylashgan pezometrlardan pastki qiyalikda joylashgan
pezometrlargacha kamayishi kuzatiladi. Demak, pezometrlardagi loyqalik darajasining juda pastligi
to‘g‘on tanasi va pezometrlar filtrlarida suffoziyaning yoqligidan dalolat beradi. Oqdaryo suv om
borida olib borilgan vizual va instrumental kuzatuvlar asosida to‘g‘onining mustaxkamligi va ichki
bo‘shliqlarini georadar qurilmalari orqali o‘ganish, to‘g‘oni tanasidagi filtratsiya oqimi suvlarin
ing to‘g‘on tanasidagi inshootlarga nisbatan agressivligini baholash natijalari boyicha quyidagi
xulosalarni chiqarish imkonini berdi. Suv ombori to‘g‘oni tanasidagi filtratsiya oqimining undagi
elementlarga nisbatan agressivligini baholash uchun to‘g‘on tanasi boylab filtratsiya suvining harakat
lanish qonuniyatini va uning to‘g‘on elementlariga tasirini bilish, suv ombori to‘g‘oni va undagi
elementlarning barqarorligini ta‘minlashda muhim ahamiyatga ega bo‘lib hisoblanadi.

Kalit so‘zlar

Adabiyotlar ro'yxati

Alekin O.A. Basic hydrochemistry. Hydrometeoizdat, L.: 1970, 443 p
Aravin V.I., Nosova O.N. Naturnye issledovaniya filtratsii. "Energy", L.: 1969, 256 p
Asarin A.E., Semenkov V.M., Raschetnye pavodki i bezopasnost plotin // Gidrotekhnicheskoe stroitelstvo. 1992, No. 8. S. 55-57
Law of the Republic of Uzbekistan "O bezopasnosti hydrotechnicheskih soorujeniy". Tashkent 2023
Goldberg V.M. The relationship between underground water and the natural environment. Hydrometeoizdat, L.: 1987, 248 p
Hydrotechnicheskie soorujeniya: Spravochnik proektirovshchika.- M.: Stroy izdat, 1983.-543 p
M.R. Bakiev, A.A. Yangiev, O. Kodirov. Hydraulic structures. Tashkent. Teacher, 2002
Malik L.K., Chrezvychaynye situatsii, svyazannye s gidrotekhnicheskim stroitelstvom //Gidrotekhnicheskoe stroitelstvo. 2009, No. 12. S. 1-16
Mirtskhulava Ts.E., "Nadyojnost hydromeliorativnykh soorujeniy"-M, 1974
Directory projector. Hydrotechnical engineering. Pod ed. Nedrigi V.P-M Stroyzdot. 1983
Reznikov A.A., Mulikovskaya E.P., Sokolov I.Yu. Method analysis of natural water.- Moscow, "Nedra", 1970, S. 488
KMK2.06.05-98. Plotiny iz gruntovykh materialov
KMK2.06.05-98. Plotiny iz gruntovykh materialov.- T.: Goskomitet po architecture i stroitelstvu, 1998, 200 p
KMC2.02.02-98. Grounds of hydraulic structures. Tashkent, 1998
KMC0.07.02-97 Hydrotechnical transport facilities from rivers and reservoirs. Tashkent, 1996
KMC2.06.04-97. Loads and impacts on hydraulic structures (wave, ice and ships). Tashkent, 1998
A. Yangiev, F. Gapparov, and D. Adzhimuratov, E3S Web of Conferences 97, 5032 (2019)
A. Yangiev, A. Ashrabov, and O. Muratov, E3S Web of Conferences 97, 4041 (2019)
A. Yangiev, D. Adjimuradov, S. Panjiev, and R. Karshiev, E3S Web of Conferences 264, 03033 (2021)
A. Yangiev, S. Eshev, S. Panjiev, and A. Rakhimov, IOP Conf Ser Mater Sci Eng 883, 012036 (2020)
A. Yangiev, F. Gapparov, D. Adzhimuratov, and S. Panjiev, IOP Conf Ser Mater Sci Eng 1030, 012111 (2021)