O‘zbekistonda cho‘l va yarim cho‘l hududlarini tiklash uchun innovatsion ekish mashinasini ishlab chiqish.
Qabul qilingan: 2026-10-02
Nashr etilgan: 2026-03-02
Annotatsiya
Ushbu tadqiqotning maqsadi qurg‘oqchil muhitga moslashgan mahalliy ko‘p yillik o‘simliklar, butalar va yarim butalar urug‘larini tizimli ravishda qayta ekish orqali tabiiy yaylovlarni tiklash va yaxshilashning samarali yondashuvini ilmiy asoslashdan iborat. Taklif etilgan yondashuv cho‘lning og‘ir sharoitlarida o‘simlik qoplamini ko‘paytirish, tuproq muhofazasini yaxshilash hamda tabiiy yaylovlarning ekologik va mahsuldorlik salohiyatini oshirish orqali degradatsiyaga uchragan yaylov ekotizimlarini barqaror tiklashga qaratilgan.
Qumli tuproqlar va degradatsiyaga uchragan yaylov hududlarini tiklash uchun asosiy biologik material sifatida mahalliy cho‘l o‘simliklarining bir qator istiqbolli turlari, jumladan, saksovul va cherkez butalari hamda izen yarim butasi tanlandi. Ushbu turlar quruq va cho‘l iqlimiga tabiiy ravishda moslashgan bo‘lib, namlik cheklangan sharoitlarda yashab qolish qobiliyati bilan ajralib turadi. Ularni degradatsiyaga uchragan qumli yerlarda o‘stirish ko‘chma qumlarni mustahkamlash, shamol eroziyasini kamaytirish, o‘simlik qoplamining zichligini oshirish hamda tabiiy yaylovlarning ekologik holati va ozuqa salohiyatini bosqichma-bosqich yaxshilashga xizmat qilishi mumkin.
Mazkur tiklash yondashuvini amaliyotga joriy etish uchun mexanizatsiyalashgan ekish texnologiyasi va unga mos ekish uskunasi ishlab chiqildi. Taklif etilgan texnik yechimlar va texnologik jarayon O‘zbekiston Respublikasining FAP 2670 va FAP 3044-sonli patentlari bilan himoyalangan. Ushbu patentlangan ishlanmalar murakkab tuproq-iqlim sharoitlarida cho‘l va yaylov o‘simliklari urug‘larini mexanizatsiyalashgan usulda ekish uchun texnik asos yaratadi.
Saksovul va izen urug‘larini mexanizatsiyalashgan usulda ekishga mo‘ljallangan ekish mashinasining tajriba namunasi ishlab chiqildi. Mashina urug‘lik materialining o‘ziga xos fizik-mexanik xususiyatlari va cho‘l yaylovlarini tiklashga oid texnologik talablarni hisobga olgan holda, qumli tuproqlarda urug‘larni ishonchli joylashtirish va bir tekis taqsimlashni ta’minlash uchun loyihalashtirildi. Uning konstruksiyasiga dala sharoitida ekish jarayonining samaradorligi va barqarorligini oshirishga qaratilgan texnik yechimlar kiritilgan.
Tahlil natijalariga ko‘ra, tayyorlangan urug‘lik materialining tozaligi 20–25 foizni, unuvchanligi esa 40–45 foizni tashkil etdi. Natijalar mahalliy sharoitga moslashgan cho‘l o‘simliklari va maxsus mexanizatsiyalashgan ekish uskunasini birgalikda qo‘llash degradatsiyaga uchragan tabiiy yaylovlarni tiklashda amaliy salohiyatga ega ekanini ko‘rsatadi. Taklif etilgan texnologiya qumli va qurg‘oqchil yerlarda o‘simliklarning tutib ketishini yaxshilash, tuproq muhofazasini kuchaytirish hamda cho‘l va yarim cho‘l yaylov ekotizimlarining ekologik holati va mahsuldorligini uzoq muddatli tiklash uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
Kalit so‘zlar
Adabiyotlar ro'yxati
-
U. Dickhoefer, O. Mahgoub, and E. Schlecht, ‘Adjusting homestead feeding to requirements and nutrient intake of grazing goats on semi-arid, subtropical highland pastures’, Animal, vol. 5, no. 3. pp. 471–482, 2011. doi: 10.1017/S1751731110001783.
-
A. Anttila, A.-P. Leppänen, K. Rissanen, and J. Ylipieti, ‘Concentrations of 137Cs in summer pasture plants that reindeer feed on in the reindeer management area of Finland’, Journal of Environmental Radioactivity, vol. 102, no. 7. pp. 659–666, 2011. doi: 10.1016/j.jenvrad.2011.03.009.
-
J. Chlachula and A. A. Zhagloskaya, ‘Environmental aspects of the black saxaul forests’ distribution in the cold semi-deserts of central asia’, International Multidisciplinary Scientific GeoConference Surveying Geology and Mining Ecology Management, SGEM, vol. 17, no. 32. International Multidisciplinary Scientific Geoconference, pp. 821–828, 2017. doi: 10.5593/sgem2017/32/S13.106.
-
N. Z. Shamsutdinov, V. V. Sanzeev, and Z. Sh Shamsutdinov, ‘Ecological restoration of fodder productivity of degraded pastures in the foothill desert zone of Central Asia’, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, vol. 901, no. 1. IOP Publishing Ltd, 2021. doi: 10.1088/1755-1315/901/1/012033.
-
N. Shamsutdinov, M. Shagaipov, and V. Sanzheev, ‘Ecological restoration of degraded pasture lands in the Circum-Caspian Sea semi-desert’, E3S Web of Conferences, vol. 222. EDP Sciences, 2020. doi: 10.1051/e3sconf/202022202023.
-
P. Bruschi, V. Urso, D. Solazzo, M. Tonini, and M. A. Signorini, ‘Traditional knowledge on ethno veterinary and fodder plants in South Angola: An ethnobotanic field survey in Mopane woodlands in Bibala, Namibe province’, Journal of Agriculture and Environment for International Development, vol. 111, no. 1. Istituto agronomico per l’Oltremare, pp. 105–121, 2017. doi: 10.12895/jaeid.2017111.559.
-
J. Asplund, O. Johansson, L. Nybakken, K. Palmqvist, and Y. Gauslaa, ‘Simulated nitrogen deposition influences gastropod grazing in Lichens’, Ecoscience, vol. 17, no. 1. pp. 83–89, 2010. doi: 10.2980/17-13331.
-
H. E. Abd Elsalam and A. S. Bahobail, ‘Lignin biodegradation by thermophilic bacterial isolates from Saudi Arabia’, Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences, vol. 7, no. 1. Research Journal of Pharmaceutical, Biological and Chemical Sciences, pp. 1413–1424, 2016.
-
A. Urinova, J. Tulaev, and B. Choriev, ‘Determination of distribution areas and reserves for state ac-counting of Tajik Kavrak (Ferula Tadshikorum Pimenov) resources in the flora of Surkhandarya and Kashkadarya provinces, Uzbekistan’, E3S Web of Conferences, vol. 376. EDP Sciences, 2023. doi:10.1051/e3sconf/202337602011.
-
A. A. Zhaglovskaya, J. Chlachula, N. Thevs, A. B. Myrzagaliyeva, and S. S. Aidossova, ‘Natural regeneration potential of the black saxaul shrubforests in semi-deserts of Central Asia-The Ili River Delta Area, SE Kazakhstan’, Polish Journal of Ecology, vol. 65, no. 3. Polish Academy of Sciences, pp. 352–368,2017. doi: 10.3161/15052249PJE2017.65.3.004.
-
M. Casiana, C. Valeria, M. Mihaela, M. Vlad, and O. Adalbert, ‘Contributions to the use of modern technologies to optimize the recording of the agricultural area cultivated in a conventional system on the territory of Târnova commune, Arad County, Romania’, International Multidisciplinary Scientific GeoConference Surveying Geology and Mining Ecology Management, SGEM, vol. 19, no. 2.2. International Multidisciplinary Scientific Geoconference, pp. 757–766, 2019. doi: 10.5593/sgem2019/2.2/S11.093.
-
I. Matvieieva, V. Groza, L. Pavliukh, Y. Rudyak, and Y. I. Daradkeh, ‘Information model of ecological systems on the basis of reliability and radiocapacity with application of GIS technologies’, CEUR Workshop Proceedings, vol. 2654. CEUR-WS, pp. 593–603, 2020. [Online]. Available: https://www.scopus.com/inward/record.uri?eid=2-s2.0-85091302123partnerID=40md5=e37c68b50550f399228acb239c06f86f.
-
M. Öztürk, V. Altay, and A. Güvensen, ‘Sustainable use of halophytic taxa as food and fodder: An important genetic resource in southwest Asia’, Ecophysiology, Abiotic Stress Responses and Utilization of Halophytes. Springer Singapore, 2019. doi: 10.1007/978-981-13-3762-8_11.
-
E. Shamsutdinova and Z. Shamsutdinov, ‘The fodder shrub- Halothamnus subaphyllus (C.A. Mey.) Botsch.: Reproductive biology and seed productivity in the culture’, IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, vol. 699, no. 1. IOP Publishing Ltd, 2021. doi: 10.1088/1755-1315/699/1/012028.
-
E. T. Farmonov, A. M. Arifjanov, and F. E. Farmonova, ‘Experimental seeders for sowing unseeded seeds’, Journal of Physics: Conference Series, vol. 2176, no. 1. Institute of Physics, 2022. doi: 10.1088/17426596/2176/1/012057.
-
E. Farmonov, S. Lakaev, R. Khalilov, and I. Gorlova, ‘Aeromechanical purification of freshly harvested seed heaps of desert fodder plants’, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, vol. 883, no. 1. IOP Publishing Ltd, 2020. doi: 10.1088/1757-899X/883/1/012097.
-
E. Farmonov, Z. Ismailova, T. Abdilaev, and F. Farmonova, ‘Mechanized sowing of seeds of desert fodder plants’, IOP Conference Series: Materials Science and Engineering, vol. 883, no. 1. IOP Publishing Ltd, 2020. doi: 10.1088/1757-899X/883/1/012096.
Mualliflar haqida
Litsenziya

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.