O‘zbekistonning Surxondaryo viloyati Bandixon tumanida Mann–Kendall testi, Sen qiyalik baholagichi va GIS xaritalash yordamida yer osti suvlari sathi tendensiyalarini baholash
Qabul qilingan: 2026-08-05
Nashr etilgan: 2026-06-30
Annotatsiya
Suv xavfsizligi O‘zbekistonning Surxondaryo viloyati Bandixon tumanida muhim muammo hisoblanadi, chunki bu hududda qishloq xo‘jaligi asosan yer osti suvlari resurslariga tayanadi. Ushbu tadqiqotda 2018-yildan 2023-yilgacha bo‘lgan vegetatsiya (aprel–sentabr) va novegetatsiya (oktabr–mart) davrlarida yer osti suvlari sathining makon va vaqt bo‘yicha tendensiyalari baholandi. 63 ta kuzatuv qudug‘idan olingan ma’lumotlar Mann–Kendall trend testi, Sen qiyalik baholagichi va chiziqli regressiya usullari yordamida tahlil qilindi. Yer osti suvlari sathidagi o‘zgarishlarning hududiy taqsimotini xaritalash uchun geografik axborot tizimi (GIS) vositalaridan foydalanildi.
Natijalar vegetatsiya davrida yer osti suvlarining o‘rtacha chuqurligi 1,06 m dan 5,84 m gacha o‘zgarib, o‘rtacha tebranish 2,45 m ni tashkil etganini ko‘rsatdi. Novegetatsiya davrida chuqurlik 1,04 m dan 5,68 m gacha o‘zgarib, o‘rtacha tebranish 1,04 m ni tashkil etdi. Yer osti suvlari sathida sezilarli tendensiyalar kuzatildi. Sen qiyalik baholari yiliga –0,26 m dan +0,34 m gacha o‘zgarib, tuman bo‘ylab yer osti suvlari sathining ham ko‘tarilayotganini, ham pasayayotganini ko‘rsatdi. O‘rtacha pasayish tezligi yiliga 0,22 m ni, standart og‘ish esa yiliga 0,07 m ni tashkil etdi.
Ushbu natijalar ayrim hududlarda intensiv qishloq xo‘jaligi amaliyotlari tufayli yer osti suvlari resurslaridan haddan tashqari foydalanilayotganini va bu yer osti suvlari sathining pasayishiga olib kelayotganini ko‘rsatadi. Aksincha, ayrim hududlarda yer osti suvlari sathining ko‘tarilishi kuzatildi, bu sug‘orishdan qaytgan suvlar yoki drenaj tizimlarining yetarli darajada ishlamasligi bilan bog‘liq bo‘lishi mumkin. Tadqiqot yer osti suvlarini barqaror boshqarish, jumladan, ilg‘or sug‘orish usullarini joriy etish va kamroq suv talab qiladigan ekinlarni yetishtirishni rag‘batlantirish zarurligini ta’kidlaydi. Natijalar rejalashtiruvchilar va qaror qabul qiluvchilarga yerdan foydalanish hamda suv resurslarini boshqarish bo‘yicha samarali strategiyalarni ishlab chiqish, Bandixon tumanidagi yer osti suvlari resurslarining uzoq muddatli barqarorligini ta’minlash uchun muhim ma’lumotlarni taqdim etadi.
Kalit so‘zlar
Adabiyotlar ro'yxati
-
Islam, M. S., Rahman, M. A., & Rashid, M. H. Trend analysis of groundwater levels using Mann–Kendall and Sen’s slope estimator in an irrigated area of angladesh. Groundwater for Sustainable Development, 12, 100529 (2021). https://doi.org/10.1016/j.gsd.2020.100529
-
Zhang, Y., Wang, X., & Chen, H. GIS-based groundwater level trend analysis using non-parametric tests in the North China Plain. Journal of Hydrology, 598, 126192 (2021). https://doi.org/10.1016/j.jhydrol.20 21.126192
-
Ahmed, A., & Panda, S. K. Groundwater level trend analysis using non-parametric tests and GIS in western Odisha, India. Journal of the Geological Society f India, 96(1), 35–42 (2020). https://doi.org/10.1007/s12594-020-1408-7
-
Silva, M. S. L. L., et al. Trend analysis of groundwater levels in the Brazilian semiarid region using Mann–Kendall and Sen’s slope estimator. Hydrological Sciences Journal, 65(9), 1480–1490 (2020). https://doi.org/10.1080/02626667.2020.1769108
-
Kumar, S., & Kumar, A. Spatial and temporal variations of groundwater levels in an irrigated region using GIS and statistical methods. Environmental Earth Sciences, 78(18), 549 (2019). https://doi.org/10.1007/s12665-019-8561-3
-
Bozkurt, E. E., & Balaban, H. Ş. Application of Mann–Kendall trend test and Sen’s slope estimates for groundwater levels in the Konya Closed Basin, Turkey. Environmental Monitoring and Assessment, 191(10), 605 (2019). https://doi.org/10.1007/s10661-019-7733-4
-
Moghaddam, A. A., Mirhosseini, A., & Soltani, A. Groundwater level trend analysis in Urmia Lake Basin, Iran using non-parametric methods and GIS. Sustainable Water Resources Management, 4(2), 371–384 (2018). https://doi.org/10.1007/s40899-017-0138-3
-
Shamsudduha, M., et al. Recent trends in groundwater levels in a highly seasonal hydrological system: the Ganges–Brahmaputra–Meghna Delta. Hydrology and Earth System Sciences, 23(11), 4933–4947 (2019). https://doi.org/10.5194/hess-23-4933-2019
-
Ali, A. A., et al. Evaluation of groundwater level changes using statistical methods and GIS in the Nile Delta Aquifer, Egypt. Journal of African Earth Sciences, 181, 104257 (2021). https://doi.org/10.1016/j.jafrearsci.2021.104257
-
Wu, H., et al. Spatiotemporal analysis of groundwater level trends using GIS and non-parametric statistical tests in the Hebei Plain, China. Science of the Total Environment, 712, 136512 (2020). https://doi.org/10.1016/j.scitotenv.2019.136512
-
Singh, S. K., et al. Application of Mann–Kendall test and Sen’s slope estimates for groundwater level trend analysis in Jharkhand State, India. International Journal of Pure and Applied Mathematics, 119(17),1487–1500 (2018).
-
Pandey, P. K., & Singh, V. Groundwater level trend analysis and forecasting using statistical and artificial neural network techniques. Journal of the Geological Society of India, 94(3), 251–258 (2019). https://doi.org/10.1007/s12594-019-1187-6
-
Jha, S. K., et al. Trend analysis of groundwater levels using non-parametric tests and GIS in a canal command area of eastern India. Journal of the Geological Society of India, 96(2), 163–169 (2020). https://doi.org/10.1007/s12594-020-1412-y
-
Reddy, K. H., et al. Groundwater level trend and its spatial variability analysis using GIS in a semi-arid region of South India. Applied Water Science, 10(6), 149 (2020). https://doi.org/10.1007/s13201-020-01218-7
-
Mwakalila, J. H. H. Analysis of groundwater level trends and variations using statistical techniques in Dar es Salaam, Tanzania. Journal of Water Supply: Research and Technology–AQUA, 70(5), 738–747 (2021). https://doi.org/10.2166/aqua.2021.109
-
Mondal, N. K., et al. Evaluation of groundwater level trends and variability in the Purulia district of West Bengal, India using statistical analysis and GIS techniques. Groundwater for Sustainable Development, 11, 100423 (2020). https://doi.org/10.1016/j.gsd.2020.100423
Mualliflar haqida
Litsenziya

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.