Sug‘orish navbatlariga ajratilgan uchastkalarni fazoviy guruhlash orqali tomchilatib sug‘orish tizimlarida quvur diametrlarini optimallashtirish

Qabul qilingan: 2026-10-23

Nashr etilgan: 2026-10-30

Annotatsiya

Tomchilatib sug‘orish tizimlarini samarali gidravlik loyihalash quvurlar diametrlarini tanlashda sug‘orishga bo‘lgan talabning fazoviy taqsimoti va tizimning ishlash ketma-ketligini hisobga olishni talab etadi. Nasos quvvati bir vaqtning o‘zida sug‘oriladigan maydonni cheklagan hollarda, faol sug‘orish uchastkalarining turli kombinatsiyalari umumiy suv sarfi bir xil bo‘lishiga qaramay, turlicha gidravlik sharoitlarni yuzaga keltirishi mumkin. Ushbu tadqiqot sug‘orish uchastkalarini ishlash navbatlari bo‘yicha fazoviy guruhlashni gidravlik tarmoq tahlili bilan birlashtiruvchi va quvurlar diametrlarini tanlashga yordam beruvchi usulni ishlab chiqadi.


Taklif etilgan usul maydonni teng yuzali uchastkalarga ajratish, uchastkalar markazlari orasidagi masofalarga asoslangan max–min mezoni bo‘yicha juftliklarni shakllantirish, nasosning suv sarfi cheklovlari va har bir sug‘orish navbati uchun gidravlik hisob-kitoblarni o‘z ichiga oladi. Maydoni taxminan 19,02 ga bo‘lgan notekis shakldagi dala 12 ta uchastkaga ajratilib, ular oltita juft sug‘orish navbatiga birlashtirildi. Har bir rejalashtirilgan navbat taxminan 3,17 ga maydonni qamrab olib, 111,24 m³/soat suv sarfi bilan ta’minlandi. Rejalashtirilgan sug‘orish navbatlarining umumiy davomiyligi 18,81 soatni tashkil etdi. Juftlangan uchastkalar markazlari orasidagi masofalar 287,20 m dan 349,24 m gacha o‘zgardi.


Ulangan 11 ta uchastkani qamrab olgan dastlabki gidravlik hisob-kitoblar shuni ko‘rsatdiki, to‘liq shakllantirilgan beshta juft sug‘orish navbati deyarli bir xil kirish suv sarfida 22,71–25,00 m oralig‘idagi nasos bosimini talab qilgan. Magistral quvurdagi maksimal suv oqimi tezligi 0,98 m/s ni tashkil etib, qabul qilingan 2,2 m/s chegaradan past bo‘ldi. Ushbu natijalar suv sarfining tengligi gidravlik yuklamalardagi farqlarni bartaraf etmasligini va quvurlar diametrlarini tanlashda eng katta bosim talab qiladigan ish rejimini hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi.


Taklif etilgan yondashuv nasos quvvati sababli navbatma-navbat sug‘orish talab etiladigan notekis shakldagi dalalarda tomchilatib sug‘orish tarmoqlarini dastlabki loyihalash va ekspluatatsion baholash uchun qo‘llanishi mumkin. Shuningdek, u turli uchastkalarni guruhlash variantlarini taqqoslash va bozorda mavjud standart quvur diametrlarining muvofiqligini baholash uchun asos yaratadi.

Adabiyotlar ro'yxati

  1. Pourmahmoud, J.; Hashemy Shahdany, S.M.; Roozbahani, A. Practical Drought Risk Assessment and Management Framework: A Step toward Sustainable Modernization in Agricultural Water Management. J. Hydrol. (Amst). 2024, 644, doi:10.1016/j.jhydrol.2024.132121.

  2. Elmahdi, A. Addressing Water Scarcity in Agricultural Irrigation: By Exploring Alternative Water Resources for Sustainable Irrigated Agriculture. Irrigation and Drainage 2024, 73, 1675–1683.

  3. Hou, P.; Ma, C.; Wang, J.; Li, Y.; Zhang, K.; Hou, S.; Li, J.; Sun, Z.; Xiao, Y.; Li, Y. Failure Behavior of Pressure Compensating Emitter under Different Operation Pressures in Drip Irrigation Systems. Agric. Water Manag. 2024, 297, doi:10.1016/j.agwat.2024.108835.

  4. Xing, S.; Du, K.; Liu, N.; Li, M.; Li, W.; Zhang, J.; Yin, F.; Zhang, J.; Wang, Z. Effect of Dynamic Pressure and Emitter Type on Irrigation and Fertigation Uniformity of Drip Irrigation Systems. Agric. Water Manag. 2025, 312, doi:10.1016/j.agwat.2025.109418.

  5. Wang, Y.; Zhang, Y.; Wang, W.; Liu, Z.; Yu, X.; Li, H.; Wang, W.; Hu, X. A Review of Optimal Design for Large-Scale Micro-Irrigation Pipe Network Systems. Agronomy 2023, 13.

  6. Fan, K.; Zhao, T.; Yu, X.; Wang, W.; Hu, X.; Ran, D.; Huo, X.; Wang, Y.; Pi, Y. Synchronization Optimization of Pipeline Layout and Pipe Diameter Selection in a Drip Irrigation Network System Based on the Jaya Algorithm. Water (Switzerland) 2024, 16, doi:10.3390/w16202913.

  7. Peretti, F.; Menapace, A.; Zanfei, A.; Righetti, M. Optimal Irrigation Scheduling for Sustainable Agriculture: Minimising Energy Costs in Rotational Management. Agric. Water Manag. 2025, 322, doi:10.1016/j.agwat.2025.109986.

  8. Zhang, X.; Li, Y.; Wang, L.; Mao, B.; Yu, E.; Mu, Q.; Shan, M. Field-Calibrated Hydraulic Feedback for Optimizing Rotational Irrigation Grouping in Cotton Drip-Irrigation Networks. Sci. Rep. 2026, doi:10.1038/s41598-026-67861-8.

  9. Lyu, H.; Guo, X.; Ai, Y.; Yang, A. Cooperative Optimization Design and Layout of Water Supply Facilities for Agricultural Sprinkler Irrigation Systems. Applied Sciences (Switzerland) 2026, 16, doi:10.3390/app16062741.

  10. Yang, F.; Li, H.; Jiang, Y. A Review of Pressure Regulation Technologies for Irrigation Pipeline Systems. Agriculture (Switzerland) 2025, 15.

  11. González-Pavón, C.; Palau, C.V.; Juárez, J.M.; Guillem-Picó, S.; Balbastre-Peralta, I. Optimization of Multioutlet Hydrant Location and Pressurized Irrigation Network Layout Using the GRASP Metaheuristic. Journal of Agricultural Engineering 2025, 56, doi:10.4081/jae.2025.1633.

  12. Li, M.; Bai, D.; Li, L. Optimization Design of Drip Irrigation System Pipe Network Based on PSO-GA: A Case Study of Northwest China. Processes 2025, 13, doi:10.3390/pr13051485.

  13. Carravetta, A.; Del Giudice, G.; Fecarotta, O.; Morani, M.C.; Ramos, H.M. A New Low-Cost Technology Based on Pump as Turbines for Energy Recovery in Peripheral Water Networks Branches. Water (Switzerland) 2022, 14, doi:10.3390/w14101526.

  14. Paudel, P.P.; Adhikari, S. Technical Feasibility and Economic Analysis of Solar Photovoltaic Water Pumping System for Sustainable Irrigation in Nepal: A Case Study. International Journal of Sustainable Engineering 2025, 18, doi:10.1080/19397038.2025.2590115.

  15. Pedras, C.M.G.; Pereira, L.S.; Gonçalves, J.M. MIRRIG: A Decision Support System for Design and Evaluation of Microirrigation Systems. Agric. Water Manag. 2009, 96, 691–701, doi:10.1016/j.agwat.2008.10.006.

  16. Carrión, F.; Tarjuelo, J.M.; Hernández, D.; Moreno, M.A. Design of Microirrigation Subunit of Minimum Cost with Proper Operation. Irrig. Sci. 2013, 31, 1199–1211, doi:10.1007/s00271-013-0399-8.

  17. Moreno, M.A.; del Castillo, A.; Montero, J.; Tarjuelo, J.M.; Ballesteros, R. Optimisation of the Design of Pressurised Irrigation Systems for Irregular Shaped Plots. Biosyst. Eng. 2016, 151, 361–

  18. 373, doi:10.1016/j.biosystemseng.2016.10.005.

  19. Baiamonte, G. Explicit Relationships for Optimal Designing Rectangular Microirrigation Units on Uniform Slopes: The IRRILAB Software Application. Comput. Electron. Agric. 2018, 153, 151–168, doi:10.1016/j.compag.2018.08.005.

  20. Palau, C.V.; Arviza, J.; Balbastre, I.; Manzano, J. DIMSUB, a Computer Program for Designing Microirrigation Subunits. Tool Definition and Case Studies. Sci. Agric. 2020, 77, doi:10.1590/1678-992x-2018-0184.

  21. Patel, N.; Rajput, T.B.S.; Kumar Dinkar, D.; Ram, S.; Singla, S.K. DOMIS: A Decision Support System for Design and Cost Estimation of Micro-Irrigation Systems; 2018; Vol. 115;.

  22. Sharu, E.H.; Ab Razak, M.S. Hydraulic Performance and Modelling of Pressurized Drip Irrigation System. Water (Switzerland) 2020, 12, doi:10.3390/w12082295.

  23. Barberena, I.; Campo-Bescós, M.A.; Casalí, J. Precision Agriculture ’25 168. QDrip: A QGIS-Based Tool for the Spatial Layout and Cost Minimization of Drip Irrigation Subunits;

  24. Shaheemath Suhara, K.K.; Ravikumar, V.; Kannan, B.; Duraisamy, M.R.; Ganapati, P.S. Development of a Web-Based Simulation Application for Efficient Drip Irrigation Submain Design. Journal of Applied and Natural Science 2023, 15, 1195–1203, doi:10.31018/jans.v15i3.4799.

  25. Córdoba, A.T.; Manzano, J.M. Reducing Flow Heterogeneity in Drip Irrigation Networks Using Genetic Algorithms. Irrigation and Drainage 2025, 74, 957–969, doi:10.1002/ird.3050.

  26. Li, Y.; Saiyue, C. Coordinated Optimization of Pipe Network Layout and Pipe Diameters in a Multi-Source Irrigation System. Industrial Engineering Journal 2024, 27, doi:10.3969/j.issn.1007-7375.220255.

  27. Samarinas, N.; Gravani, A.; Evangelides, C.; Loukas, A. A Smart Pipe Length Splitting Method for Cost Minimization of a Pressurized Irrigation Network. A Case Study in Greece 2024.

  28. Khalil, E.M.; El-Fitiany, F.A.; Abourohiem, M.A.; Abdelrazek, A.M. Economic Assessment of Using Booster Pumps and Hydrant Sectoring in Pressurized Irrigation Networks (Case Study: Kostol Area, Egypt). KSCE Journal of Civil Engineering 2024, 28, 495–501, doi:10.1007/s12205-023-0705-9.

  29. Creaco, E.; Barbero, G.; Montanaro, A.; Reduzzi, M. Effective Optimization of Irrigation Networks with Pressure-Driven Outflows at Randomly Selected Installation Nodes. Sci. Rep. 2023, 13, doi:10.1038/s41598-023-45844-3.

  30. A. Arifjanov, T. Kaletova, D. Abduraimova, L. Samiev, and X. Jalilova, “Evaluation of the hydraulic efficiency of the sprinkler irrigation system,” in IOP Conference Series: Earth and Environmental Science, 2022, p. 12131.

  31. A. Arifjanov, L. Samiev, D. Abduraimova, and K. Jalilova, “Sustainable green development: Water-saving irrigation technologies,” in E3S Web of Conferences, 2024, p. 5002.

  32. A. Aybek, S. Luqmon, A. Dilbar, and J. Khumora, “SELECTING AN EFFECTIVE SPRINKLER IRRIGATION SYSTEM SPACING: BASED ON ISODENSITY CONTOUR MAPPING- VORONOI-LIKE CONNECTION- HOTSPOT CLUSTERING MODELS,” Water Conserv. Manag., vol. 9, no. 3, pp. 01–09, Jun. 2025, doi: 10.26480/wcm.03.2025.446.454.

  33. A. Arifjanov, L. Samiev, K. Jalilova, S. Jalilov, U. Vokhidova, and E. Tursunova, “Analysis and design of the trajectory of water droplets from sprinklers using optical observation and mathematical modeling,” J. Sustain. Dev. Energy, Water Environ. Syst., vol. 14, no. 1, pp. 1–25, Mar. 2026, doi: 10.13044/j.sdewes.d13.0647.

  34. Samiev, L., Abduraimova, D., Jalilova, K., Gong, P., Jalilov, S., Liu, H., Makhmudov, B., & Gafforova, M. (2026). Adapting China’s innovative water-saving technologies to Uzbekistan: Needs, opportunities, and approaches. Water Conservation and Management (WCM), 10(3), 667–677.

Mualliflar haqida

Aybek Arifjanov
Sirojiddin Jalilov
Toshkent irrigatsiya va qishloq xo‘jaligini mexanizatsiyalash muhandislari instituti Milliy tadqiqot universiteti, Qurg‘oqchil hududlarda ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish davlat kalit laboratoriyasi, Xitoy Fanlar akademiyasi, Shinjon ekologiya va geografiya instituti
Arken Tursun
Qurg‘oqchil hududlarda ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish davlat kalit laboratoriyasi, Xitoy Fanlar akademiyasi, Shinjon ekologiya va geografiya instituti
Xumora Jalilova

Litsenziya

Mualliflik huquqi (c) 2026 Gidravlika va atrof-muhit muhandisligi jurnali

Creative Commons License

This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.

Qanday iqtibos keltirish kerak

Sug‘orish navbatlariga ajratilgan uchastkalarni fazoviy guruhlash orqali tomchilatib sug‘orish tizimlarida quvur diametrlarini optimallashtirish. (2026). Gidravlika Va Atrof-Muhit Muhandisligi Jurnali, 4(2), 1-12. https://doi.org/10.35938/jhee-2026-1-00006

Ushbu muallif(lar)ning eng koʻp oʻqilgan maqolalari

O'xshash maqolalar

Siz ham ushbu maqola uchun {$ advancedSearchLink} olishingiz mumkin.


ISSN 2181-3949 (Online)