Masofadan zondlash va GIS texnologiyalari asosida O‘zbekistonning Angor tumanida o‘simlik qoplami yashilligi va iqlim o‘zgaruvchanligini fazoviy-vaqt bo‘yicha baholash (2015–2025).
Qabul qilingan: 2026-10-11
Nashr etilgan: 2025-11-30
Annotatsiya
Qurg‘oqchil qishloq xo‘jaligi hududlarida o‘simlik qoplami yashilligini monitoring qilish yer yuzasi holatidagi o‘zgarishlarni baholash va atrof-muhitni boshqarishni qo‘llab-quvvatlashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotda O‘zbekistonning janubida joylashgan Angor tumanida 2015–2025-yillar davomida normallashtirilgan farqli vegetatsiya indeksi (NDVI)ning fazoviy o‘zgarishlari hamda shu davrdagi yillararo iqlim o‘zgaruvchanligi baholandi. Landsat-8 Collection 2 Level-2 sun’iy yo‘ldosh tasvirlarining yer yuzasi qaytaruvchanligi ma’lumotlari Google Earth Engine platformasida qayta ishlandi. O‘simlik qoplami yashilligidagi o‘zgarishlarni aniqlash uchun GIS asosida rastr ma’lumotlarini ayirish usuli qo‘llanildi. Yog‘in miqdori va havo harorati mos ravishda CHIRPS va ERA5-Land ma’lumotlari asosida tavsiflandi. NDVI qiymatlari 2015-yilda −0,571 dan 0,739 gacha, 2025-yilda esa −0,348 dan 0,707 gacha o‘zgargan. Besh sinfli o‘zgarishlarni baholash natijalariga ko‘ra, tasniflangan piksellarning 63,14 foizida NDVI qiymatlari nisbatan barqaror saqlangan, 21,08 foizida o‘sish va 15,79 foizida kamayish kuzatilgan. Iqlim tahlili natijalariga ko‘ra, yillik yog‘in miqdori 108,84–263,57 mm oralig‘ida o‘zgarib, o‘rtacha 167,27 mm ni tashkil etgan. O‘rtacha yillik havo harorati esa 18,46–20,72 °C oralig‘ida bo‘lgan. Tadqiqot natijalari tuman hududida o‘simlik qoplami yashilligining fazoviy jihatdan bir xil bo‘lmagan o‘zgarishlarini ko‘rsatdi. Bunda NDVI qiymatlari oshgan piksellar ulushi kamaygan piksellar ulushidan yuqori ekanligi aniqlandi. Biroq ushbu o‘zgarishlarni bevosita iqlim o‘zgaruvchanligi bilan bog‘lash mumkin emas, chunki sug‘orish amaliyoti, qishloq xo‘jaligini boshqarish va yerdan foydalanish dinamikasi ham o‘simlik qoplami holatiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tadqiqot natijalari O‘zbekiston janubidagi qurg‘oqchil qishloq xo‘jaligi landshaftlarida o‘simlik qoplamini monitoring qilish va ekologik baholash uchun dastlabki ilmiy ma’lumotlar bazasini shakllantirishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar
Adabiyotlar ro'yxati
-
Pettorelli, N., Vik, J. O., Mysterud, A., Gaillard, J. M., Tucker, C. J., & Stenseth, N. C. (2005). Using the satellite-derived NDVI to assess ecological responses to environmental change. Trends in Ecology & Evolution, 20(9), 503–510. https://doi.org/10.1016/j.tree.2005.05.011
-
Fensholt, R., & Proud, S. R. (2012). Evaluation of Earth Observation based global long term vegetation trends—Comparing GIMMS and MODIS global NDVI time series. Remote Sensing of Environment, 119, 131–147. https://doi.org/10.1016/j.rse.2011.12.015
-
Tucker, C. J. (1979). Red and photographic infrared linear combinations for monitoring vegetation. Remote Sensing of Environment, 8(2), 127–150. https://doi.org/10.1016/0034-4257(79)90013-0
-
Funk, C., Peterson, P., Landsfeld, M., Pedreros, D., Verdin, J., Shukla, S., Husak, G., Rowland, J., Harrison, L., Hoell, A., & Michaelsen, J. (2015). The climate hazards infrared precipitation with stations—a new environmental record for monitoring extremes. Scientific Data, 2, 150066. https://doi.org/10.1038/sdata.2015.66
-
Muñoz-Sabater, J., Dutra, E., Agustí-Panareda, A., Albergel, C., Arduini, G., Balsamo, G., et al. (2021). ERA5-Land: A state-of-the-art global reanalysis dataset for land applications. Earth System Science Data, 13, 4349–4383. https://doi.org/10.5194/essd-13-4349-2021
-
Zhu, Z., & Woodcock, C. E. (2012). Object-based cloud and cloud shadow detection in Landsat imagery. Remote Sensing of Environment, 118, 83–94. https://doi.org/10.1016/j.rse.2011.10.028
-
U.S. Geological Survey. Landsat Collection 2 Surface Reflectance. USGS rasmiy metodikasi. Unda 0.0000275 koeffitsiyenti va −0.2 offset tasdiqlangan.
Mualliflar haqida
Litsenziya
Mualliflik huquqi (c) 2025 Gidravlika va atrof-muhit muhandisligi jurnali
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.